AyasofyaAudioprzewodnik

Witaj w Hagia Sophia, budowli, która była świadkiem narodzin i upadku imperiów, stanowiąc dowód ludzkich ambicji i kunsztu inżynieryjnego. Gdy stoisz przed tym potężnym gmachem, Twój wzrok naturalnie kieruje się ku górze, w stronę wielkiej kopuły. Osiągając wysokość około 55,6 metra, odpowiada ona mniej więcej nowoczesnemu piętnastopiętrowemu budynkowi. W momencie ukończenia była to inżynieryjna sztuka, która zdawała się przeczyć prawom fizyki, co skłaniało wielu do wiary, że jest zawieszona na złotym łańcuchu prosto z niebios. Co ciekawe, cała konstrukcja powstała w zaledwie pięć lat i dziesięć miesięcy, między 532 a 537 rokiem naszej ery. Projekt nadzorowało dwóch mistrzów inżynierii, Antemiusz z Tralles i Izydor z Miletu, na zlecenie cesarza Justyniana I. Dążyli oni do stworzenia katedry, która przyćmi wszystko, co powstało przed nią. Zauważysz również cztery smukłe minarety otaczające główny budynek. Zostały one dodane znacznie później, po podboju osmańskim w 1453 roku. Każdy minaret reprezentuje wkład różnych sułtanów osmańskich, którzy starali się zachować i przystosować budowlę do kultu islamskiego. Na przestrzeni wieków Hagia Sophia pełniła funkcję największej katedry świata, meczetu cesarskiego, muzeum, a dziś ponownie służy jako czynny meczet. Ta złożona historia jest wpisana w każdy kamień i łuk, które widzisz, podkreślając jej tożsamość jako pomostu między kulturami i wyznaniami.

Photo: Stegop · CC BY-SA 4.0

Zanim wejdziesz do głównego budynku, poświęć chwilę na obejrzenie tych starożytnych marmurowych pozostałości. To miejsce nie zawsze było domem dla budowli, którą widzisz dzisiaj; w rzeczywistości znajdowały się tu dwie wcześniejsze świątynie. Te konkretne bloki, z delikatnym reliefem przedstawiającym dwanaście jagniąt symbolizujących dwunastu apostołów, należały do drugiej wersji kościoła. Ta druga Hagia Sophia została ufundowana przez cesarza Teodozjusza II i poświęcona w 415 roku naszej ery. Jednak ten wcześniejszy kościół spotkał gwałtowny koniec. W 532 roku, podczas niesławnych zamieszek Nika – okresu ogromnych niepokojów społecznych wymierzonych w cesarza Justyniana I – budynek spłonął doszczętnie. Zamiast jedynie naprawiać szkody, Justynian potraktował zniszczenie jako okazję do zbudowania czegoś znacznie wspanialszego i trwalszego. Te ocalałe fragmenty zostały odkryte podczas wykopalisk w XX wieku i stanowią ponure przypomnienie burzliwej historii tego miejsca. Przygotowały one grunt pod wielki projekt odbudowy, który nastąpił później. Zrozumienie, że to miejsce było już starożytne, gdy wznoszono obecną kopułę, pozwala nam lepiej docenić ciągłość tej świętej przestrzeni oraz ogromną determinację bizantyjskich budowniczych, którzy nie pozwolili, by to miejsce popadło w ruinę.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Przygotowując się do wejścia do wewnętrznego sanktuarium, przechodzisz przez 'Piękną Bramę'. Te ciężkie, brązowe drzwi są najstarszym elementem całego budynku, choć nie zostały wykonane z myślą o tym miejscu. Badania wskazują, że pochodzą z II wieku przed naszą erą, co oznacza, że miały już kilka stuleci, gdy w VI wieku wznoszono obecny kościół. Sprowadzono je tutaj ze starożytnej świątyni w Tarsie, miejscu narodzin świętego Pawła. Praktyka 'recyklingu' elementów architektonicznych ze starszych rzymskich lub greckich miejsc jest znana jako spolia. Dla bizantyjskich cesarzy wykorzystanie materiałów ze wspaniałej rzymskiej przeszłości było czymś więcej niż tylko praktycznym wyborem; było potężnym symbolicznym manifestem. Włączając te starożytne drzwi do swojej nowej katedry, dosłownie i w przenośni budowali na fundamencie świata klasycznego. Drzwi mają misterny wzór, z motywami roślinnymi i geometrycznymi, które przetrwały zadziwiająco dobrze mimo upływu dwóch tysiącleci. Zbliżając się, pomyśl o ogromnej liczbie postaci historycznych, pielgrzymów i gości, którzy przeszli przez ten właśnie otwór. Ta brama stanowi ostateczny punkt przejścia, przenoszący odwiedzającego z zewnętrznego, świeckiego świata w cichą, świętą atmosferę narteksu.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Przyglądając się bliżej tak zwanej 'Pięknej Bramie', można dostrzec koliste medaliony osadzone w brązowej ramie. Wewnątrz tych kręgów znajdują się kunsztowne greckie monogramy. Symbole te nie pełnią jedynie funkcji dekoracyjnej; odnoszą się one do konkretnych cesarzy bizantyńskich, którzy nadzorowali instalację tych drzwi w IX wieku. Wymieniają one cesarza Teofila oraz cesarza Michała III, którzy byli odpowiedzialni za sprowadzenie tych starożytnych relikwii z Tarsu i umieszczenie ich przy wejściu do najważniejszej świątyni imperium. Zwróć uwagę na kunszt rzemieślniczy wymagany do odlania tak szczegółowych liter w metalu. Powierzchnia brązu ma ciemny, ciężki charakter, wygładzony w miejscach, gdzie przez ostatnie tysiąc dwieście lat dotykały go miliony dłoni. Wyobraź sobie temperaturę metalu pod swoją dłonią – zimnego w zimie i zatrzymującego ciepło miasta w lecie. Monogramy te stanowiły formę cesarskiego znaku rozpoznawczego, przypominając każdemu wchodzącemu do kościoła o władcach, którzy chronili i upiększali to miejsce. Reprezentują one moment w historii, w którym imperium odzyskiwało swoje dziedzictwo i potwierdzało swoją potęgę poprzez renowację oraz dekorację swoich świętych przestrzeni. Ten poziom detali przypomina nam, że każdy centymetr tego budynku został starannie przemyślany przez artystów i fundatorów, którzy dążyli do stworzenia przestrzeni godnej sacrum.

Photo: Gryffindor · Public domain

9th century

Bezpośrednio nad Bramą Cesarską – głównym wejściem zarezerwowanym niegdyś wyłącznie dla cesarza – znajduje się zachwycająca mozaika pochodząca z przełomu IX i X wieku. Jest to jedno z pierwszych ważnych dzieł figuralnych, z którymi stykają się zwiedzający. W centrum zasiada Chrystus Pantokrator, 'Władca Wszystkiego', na wspaniałym tronie. Trzyma otwartą księgę, a jego dłoń jest wzniesiona w geście błogosławieństwa. Po lewej stronie widać postać klęczącą w głębokim pokłonie, czyli proskynesis. Jest to cesarz Leon VI, znany jako 'Leon Mądry'. Obraz ten stanowi głęboką lekcję bizantyńskiej hierarchii władzy. Choć cesarz sprawował absolutną władzę nad swoimi poddanymi, mozaika ta przypominała mu – oraz każdemu, kto wchodził do środka – że pozostawał on pokornym sługą Boga. Umiejscowienie dzieła jest znaczące; przechodząc przez te drzwi, by uczestniczyć w nabożeństwach, cesarz przechodził pod tym wizerunkiem własnego uniżenia. Mozaika została wykonana z tysięcy drobnych szklanych i kamiennych kostek, które chwytają światło z pobliskich okien, tworząc migotliwy efekt sprawiający, że postacie wydają się niemal żywe w przyćmionym wnętrzu. Dzieło to wyznaczało powrót do sztuki figuralnej po długim okresie ikonoklazmu, podczas którego przedstawianie ludzkich postaci w kontekście religijnym było surowo zabronione. Tutaj światy duchowy i polityczny Bizancjum zostały doskonale pogodzone.

Byzantinischer Mosaizist des 9. Jahrhunderts · Public domain

Spoglądając w górę na sklepienia narteksu, wita nas rozległa przestrzeń złota. W przeciwieństwie do późniejszych mozaik figuralnych przedstawiających świętych i cesarzy, te projekty są głównie geometryczne. Można tu dostrzec skomplikowane krzyże, kwiatowe bordiury i powtarzające się wzory, które podążają za krzywiznami sufitu. Wiele z tych dekoracji pochodzi z czasów pierwotnej budowy obiektu w VI wieku za panowania cesarza Justyniana I. Powodem, dla którego te konkretne wzory przetrwały tak długo, nawet przez burzliwy okres ikonoklazmu w VIII i IX wieku, jest ich niefiguralny charakter. W tamtym czasie władze kościelne nakazały niszczenie wszelkiej sztuki przedstawiającej ludzkie lub boskie twarze, uznając to za formę bałwochwalstwa. Jednak proste krzyże i abstrakcyjne wzory były zazwyczaj oszczędzane. Złoto, które widzisz, to nie tylko farba; powstaje ono poprzez umieszczenie cienkiej warstwy płatkowego złota między dwiema warstwami przezroczystego szkła, tworzącymi płytki mozaikowe. Technika ta zapewnia, że złoto nigdy nie matowieje i nieustannie odbija światło, nawet w słabo oświetlonych miejscach. Ten migotliwy efekt miał wyobrażać światło niebios, przekształcając ciężką kamienną konstrukcję w coś eterycznego i boskiego. Przechadzając się pod tymi sklepieniami, oglądasz te same wzory, które budowniczowie z VI wieku przeznaczyli dla oczu wczesnych wiernych.

Ninara · CC BY 2.0

Wejście do nawy głównej to kulminacyjny punkt zwiedzania parteru. Ogrom tej przestrzeni, zajmującej około 7500 metrów kwadratowych, jest przytłaczający. Twoja uwaga natychmiast kieruje się ku wielkiej kopule, która zdaje się unosić bez wysiłku nad podłogą. Iluzję tę tworzy rząd czterdziestu okien umieszczonych u podstawy kopuły; gdy wpada przez nie słońce, światło przysłania wsporniki, sprawiając, że masywna konstrukcja wygląda, jakby lewitowała w powietrzu. Ciężar tego architektonicznego cudu wspiera 107 kolumn. Jeśli przyjrzysz się ich różnorodności, zauważysz, że nie wszystkie są identyczne. Wiele z nich sprowadzono tutaj ze starożytnych miejsc z całego imperium, przede wszystkim ze Świątyni Artemidy w Efezie, która była jednym z siedmiu cudów starożytnego świata. Dzięki wykorzystaniu tych gotowych elementów budowniczowie ukończyli projekt w rekordowym czasie, nadając jednocześnie kościołowi majestat klasycznej starożytności. Podłoga pod Twoimi stopami to rozległe morze marmuru, a sposób, w jaki światło przenika przez wysokie okna, tworzy nieustannie zmieniającą się atmosferę. Skala obiektu miała sprawić, że zwiedzający poczuje się mały, co podkreślało majestat boskości i potęgę imperium zdolnego stworzyć taką przestrzeń. Pozostaje to jednym z najważniejszych osiągnięć architektonicznych w historii ludzkości.

Photo: Sourabh.biswas003 · CC BY-SA 4.0

Wysoko nad główną nawą, w czterech trójkątnych sekcjach zwanych pendentywami, które podtrzymują kopułę, możesz zobaczyć cztery masywne, sześcioskrzydłe anioły. To Serafiny, najwyższy chór anielski, który według wierzeń otacza tron Boga. Przez setki lat ich obecność była częściowo zasłonięta. Po przekształceniu budynku w meczet w 1453 roku, twarze tych aniołów zostały zakryte tynkiem lub złotymi metalowymi gwiazdami, ponieważ tradycja islamska zasadniczo unika przedstawiania ludzkich twarzy w miejscach kultu. Jednak w 2009 roku, podczas szeroko zakrojonych prac konserwatorskich, twarz jednego z tych aniołów została w końcu odsłonięta. Odkrycie to ukazało niezwykły bizantyjski kunszt, który pozostawał ukryty przez ponad pięć stuleci. Twarz składa się z delikatnych płytek mozaiki, wykazując poziom szczegółowości i ekspresji emocjonalnej charakterystyczny dla najlepszej sztuki średniowiecznej. Pozostałe trzy anioły wciąż mają twarze zakryte złotymi gwiazdami z epoki osmańskiej, co stanowi wizualne przypomnienie podwójnej tożsamości budynku. Postacie te pełnią rolę architektonicznych i duchowych kotwic, wizualnie łącząc masywną kopułę z filarami poniżej. Stojąc tutaj i patrząc w górę na tych starożytnych strażników, możesz docenić złożoną historię Hagii Sophii – to, jak artystyczna ekspresja jednej kultury została zachowana, a nie zniszczona przez drugą, co ostatecznie pozwoliło współczesnym zwiedzającym być świadkami obu.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Gdy rozejrzysz się po wyższych poziomach nawy, Twój wzrok z pewnością padnie na osiem ogromnych zielonych medalionów wiszących na ścianach. To kaligraficzne arcydzieła, z których każde mierzy 7,5 metra średnicy. Zostały dodane podczas wielkiej renowacji w połowie XIX wieku, prowadzonej przez szwajcarsko-włoskich architektów, braci Fossati. Kaligrafię stworzył Kazasker Mustafa Izzet Efendi, jeden z najsłynniejszych kaligrafów epoki osmańskiej. Na dyskach widnieją imiona Allaha, proroka Mahometa, czterech sprawiedliwych kalifów – Abu Bakra, Umara, Usmana i Alego – oraz dwóch wnuków Proroka, Hasana i Husajna. Wykonane z lekkiego drewna, aby nie obciążać nadmiernie ścian, należą do największych przykładów kaligrafii islamskiej na świecie. Ich obecność reprezentuje syntezę religijną, która definiuje Hagię Sophię. Zamiast usuwać istniejące elementy bizantyjskie, osmańscy konserwatorzy zdecydowali się włączyć te wyraziste islamskie symbole w tę przestrzeń. Stworzyło to unikalny dialog między złotymi mozaikami chrześcijańskiej przeszłości a rytmicznym, płynnym pismem tradycji islamskiej. Medaliony te nie są tylko symbolami religijnymi; stanowią kluczową część wizualnej tożsamości budynku, pokazując, jak różne języki artystyczne mogą współistnieć w jednej, wspaniałej przestrzeni.

Allie_Caulfield · CC BY 2.0

Po obu stronach wejścia do nawy głównej znajdują się dwie ogromne wazy, z których każda została wykuta z jednego, potężnego bloku hellenistycznego alabastru. Są to urny oczyszczenia, a ich droga do tego miejsca jest równie imponująca, co ich rozmiary. Zostały sprowadzone do Hagii Sophii ze starożytnego miasta Pergamon przez sułtana Murada III pod koniec XVI wieku. Pergamon był wielkim ośrodkiem świata hellenistycznego, a wazy te prawdopodobnie służyły do przechowywania wody lub celów rytualnych w starożytnej świątyni, na długo zanim trafiły do Stambułu. Po umieszczeniu ich tutaj, zaczęły pełnić praktyczną rolę w życiu meczetu: służyły do rytualnego obmycia, czyli wudu, zapewniając wodę wiernym przed rozpoczęciem modlitwy. Kamień ma półprzezroczystą strukturę, a gładkie, zaokrąglone powierzchnie świadczą o kunszcie starożytnych kamieniarzy, którzy wydrążyli je z niezwykłą precyzją. Urny te są niemymi świadkami przemian tego miejsca. Powstały w pogańskim świecie, zostały odkryte na nowo przez islamskiego sułtana i umieszczone w budynku, który niegdyś był chrześcijańską katedrą. Dziś stanowią eleganckie przypomnienie o zdolności tego miejsca do przyjmowania i nadawania nowego znaczenia najwspanialszym skarbom przeszłości, niezależnie od ich pochodzenia.

Ray Swi-hymn from Sijhih-Taipei, Taiwan · CC BY-SA 2.0