Wiener KarlskircheAudiogids

Welkom bij een van de belangrijkste en visueel meest indrukwekkende gebouwen van heel Europa. Terwijl u voor de Karlskirche, of de Sint-Karelskerk, staat, bent u getuige van het kroonjuweel van de beroemde architect Johann Bernhard Fischer von Erlach. Dit architectonische wonder werd in het begin van de 18e eeuw in opdracht gebouwd en was ontworpen om veel meer te zijn dan alleen een gebedshuis; het was een projectie van keizerlijke macht. Het grootse ontwerp was bedoeld om het Habsburgse Rijk te positioneren als het 'Derde Rome', waarmee het effectief de spirituele en politieke erfenis van het Heilige Roomse Rijk opeiste. Een van de meest indrukwekkende kenmerken die u zult opmerken is de enorme groene koepel, die een duizelingwekkende hoogte van 70 meter bereikt. De schaal was bedoeld om de skyline te domineren, net als de grote kathedralen van Rome. De eclectische gevel combineert elementen van verschillende stijlen – waaronder een Grieks portiek en Romeinse zuilen – en creëert een unieke, keizerlijke synthese die bezoekers al eeuwenlang boeit. Neem even de tijd om de enorme schaal en ambitie van dit bouwwerk te waarderen voordat we dichterbij gaan kijken naar het unieke moderne contrast in de vijver voor ons.

Thomas Ledl · CC BY-SA 4.0

In de reflectievijver direct voor de kerk staat een modern contrast dat bezoekers die hier voor het eerst komen vaak verrast. Dit bronzen beeldhouwwerk, getiteld 'Hill Arches', werd gemaakt door de legendarische Britse kunstenaar Henry Moore. Hoewel het op het eerste gezicht misplaatst lijkt tegen de achtergrond van een 18e-eeuwse barokkerk, is het beeld bewust hier geplaatst om een dialoog tussen oud en nieuw te creëren. Merk op hoe de organische, abstracte vormen van het beeld lijken te verschuiven terwijl u rond de vijver loopt. Deze vloeiende, zware vormen zijn een kenmerk van de stijl van Moore, vaak bedoeld om natuurlijke landschappen of het menselijk lichaam op een vereenvoudigde, abstracte manier op te roepen. De reflectievijver zelf speelt een cruciale rol in deze wisselwerking. Op een heldere dag weerspiegelt het stille water zowel de gedetailleerde kerkgevel als het donkere brons van het beeld, waardoor de Karlskirche effectief wordt ingelijst binnen de moderne visie van Moore. Het herinnert ons eraan dat de ruimte rond de kerk niet bevroren is in het verleden, maar een plek blijft voor artistieke evolutie en publieke betrokkenheid.

Photo: P e z i · CC BY-SA 3.0

Misschien wel de meest kenmerkende elementen van het exterieur zijn de twee monumentale zuilen die het centrale portiek flankeren. Deze torens bereiken een hoogte van 33 meter en zijn gemodelleerd naar de beroemde Zuil van Trajanus in Rome, maar hier dragen ze een gelaagde, drievoudige symboliek die uniek is voor de Habsburgers. Ten eerste vertegenwoordigen ze de 'Zuilen van Hercules', de heraldische symbolen van de Spaanse macht die ooit in handen was van de Habsburgse dynastie. Dit was een duidelijk politiek statement dat het bereik en de macht van het rijk onderstreepte. Ten tweede roepen ze de bijbelse zuilen van Boaz en Jachin op die bij de ingang van de Tempel van Salomo in Jeruzalem stonden, waarmee de kerk verbonden wordt met oude heilige tradities. Ten slotte vertegenwoordigen ze de ultieme triomf en veerkracht van de Katholieke Kerk. Door deze Romeinse zuilen in een christelijke kerk te verwerken, manifesteerde architect von Erlach fysiek het idee van Wenen als opvolger van de glorie van Rome. Hoewel de zuilen zelf grootschalig zijn, is het de verfijnde detaillering in hun oppervlak die het meest menselijke deel van het verhaal van de kerk vertelt, waar we zo meteen nader naar zullen kijken.

Photo: DALIBRI · CC BY-SA 3.0

Als u de twee enorme zuilen beter bekijkt, zult u merken dat ze bedekt zijn met een doorlopende spiraal van gebeeldhouwde reliëfs. Dit is niet louter decoratie; het is een narratief meesterwerk. Deze reliëfs tonen scènes uit het leven van de heilige Carolus Borromeüs, de beschermheilige van de kerk. Omdat veel mensen in die tijd niet konden lezen, dienden deze steenhouwwerken als een visueel verhaal dat als een stripverhaal uit de 18e eeuw omhoog kronkelt. De scènes illustreren zijn daden van naastenliefde, zijn toewijding aan de zieken tijdens de pest in Milaan en zijn onwankelbare geloof. Het detailniveau in het steenhouwwerk is opmerkelijk; u kunt individuele uitdrukkingen, de plooien van kleding en architectonische achtergronden in elk paneel zien. Deze vertelmethode stelde de kerk in staat om de deugden van haar naamgever aan elke voorbijganger over te brengen. De spiraalvormige beweging trekt de blik omhoog en verbindt symbolisch de aardse daden van de heilige met de hemel daarboven. Het is de moeite waard om even de tijd te nemen om het verhaal te volgen terwijl het rond de zuilen draait, wat het ongelooflijke vakmanschap toont van de 18e-eeuwse steenhouwers die de geschiedenis van Borromeüs tot leven brachten voor de inwoners van Wenen.

Photo: Txllxt TxllxT · CC BY-SA 4.0

Als u uw blik richt op de top van de enorme zuilen, net onder de koperen koepels, ziet u vier prominente gouden adelaars op de hoeken van de vierkante platforms zitten. Dit zijn niet zomaar decoratieve vogels; het zijn de heraldische dieren van de Heilige Roomse Keizer, Karel VI. Hun aanwezigheid is een bewuste en krachtige handtekening. Deze adelaars dienen als een constante herinnering dat dit een 'keizerlijke' kerk was, gebouwd onder direct mecenaat en met financiering van de Habsburgse kroon. In de 18e eeuw waren dergelijke symbolen essentieel om autoriteit te vestigen en te laten zien dat de keizer de beschermer was van zowel de staat als het geloof. Het gebruik van bladgoud zorgt ervoor dat ze het zonlicht vangen, waardoor ze van grote afstand zichtbaar zijn terwijl ze over de stad waken. Terwijl de zuilen zelf spreken van het oude Rome en bijbelse wijsheid, verankeren deze gouden adelaars het gebouw stevig in de politieke realiteit van het Oostenrijkse Rijk. Ze vertegenwoordigen het waakzame oog van de vorst en de enorme rijkdom die hij in dit project stak om ervoor te zorgen dat de grootsheid ervan ongeëvenaard zou zijn in de hoofdstad.

Photo: PictureObelix · CC BY-SA 3.0 at

Kijk, terwijl u de grandioze ingang in Griekse stijl nadert, omhoog naar het fries net boven de torenhoge zuilen. U ziet daar een Latijnse inscriptie die luidt: 'Vota mea reddam in conspectu timentium deum.' Vertaald betekent dit: 'Ik zal mijn geloften inlossen in het bijzijn van hen die God vrezen.' Deze zin is de sleutel tot het begrijpen waarom deze kerk er überhaupt staat. In 1713 trok een verwoestende pestepidemie door Wenen, die duizenden levens eiste. Geconfronteerd met een catastrofe die hij niet met medicijnen of politiek kon beheersen, legde keizer Karel VI een plechtige gelofte af aan God: als de stad gespaard zou blijven van verdere vernietiging, zou hij een prachtige kerk bouwen die gewijd was aan de heilige Carolus Borromeus, die bekend stond als genezer van pestslachtoffers. Deze inscriptie is de publieke vervulling van die keizerlijke belofte. De architectuur hier imiteert bewust een klassieke Griekse tempel, wat staat voor wijsheid en stabiliteit, maar de woorden zelf zijn diep religieus. Het transformeert het gebouw van een louter monument in een diepgaande daad van dankbaarheid en een blijvend getuigenis van een historisch crisismoment en spirituele vastberadenheid die de skyline van de stad heeft veranderd.

John Samuel · CC BY-SA 4.0

Direct boven het voorportaal bevindt zich het grote driehoekige fronton, dat een ontroerend reliëf bevat. Deze scène toont de stad Wenen tijdens het hoogtepunt van de pestepidemie van 1713. U kunt het lijden van de burgers en de wanhoop van die tijd in detail zien. In het midden wordt de heilige Carolus Borromeus getoond terwijl hij bij God pleit voor het leven van de inwoners van Wenen. Het is een theatrale en emotionele compositie die typerend is voor de hoogbarok. Een van de belangrijkste figuren om op te merken is de engel aan de rechterkant. De engel houdt een zwaard vast, maar belangrijk is dat het zwaard in de schede wordt gestoken. Dit symboliseert het einde van de 'Goddelijke Toorn' en het stoppen van de ziekte. Het reliëf fungeert als een visuele geschiedenis van de gebeurtenis die leidde tot de stichting van de kerk, en toont de overgang van dood en wanhoop naar goddelijke genade en gezondheid. Door deze scène prominent op de voorzijde van het gebouw te plaatsen, zorgden de architecten ervoor dat het verhaal van het overleven van de stad nooit vergeten zou worden; het dient als een permanent monument voor degenen die verloren gingen en een viering van degenen die overleefden.

Wolfgang Sauber · CC BY-SA 3.0

Dicht bij de ingang treft u het sierlijke standbeeld van een beschermengel aan. Let op het grote kruis dat de figuur vasthoudt; dit is het bepalende symbool van de 'Kruisheren met de Rode Ster'. Dit is een Boheemse religieuze orde met wortels die teruggaan tot de 13e eeuw, gesticht door de heilige Agnes van Bohemen. Hoewel de kerk door de keizer werd gebouwd, staat ze sinds het jaar 1738 onder de zorgvuldige leiding van deze specifieke orde. De aanwezigheid van de engel hier duidt op hun rol als spirituele beschermers en beheerders van de Karlskirche. De beeldhouwstijl van de figuur is elegant en vloeiend, kenmerkend voor de late barok, met gedrapeerde gewaden die beweging suggereren. Dit standbeeld dient als een brug tussen het grootse keizerlijke verhaal van het exterieur en het actieve religieuze leven dat binnen plaatsvindt. Al bijna driehonderd jaar onderhouden de Kruisheren de muzikale tradities van de kerk, haar schatkamer en haar status als actieve gebedsplaats, waardoor de gelofte van de keizer uit 1713 elke dag opnieuw wordt geëerd door gebed en gemeenschapsdienst.

Photo: Diana Ringo · CC BY-SA 3.0

Wanneer u het interieur betreedt en omhoog kijkt, wordt u begroet door het meest opmerkelijke architectonische hoogstandje van de kerk. Terwijl de meeste koepels uit dit tijdperk perfect cirkelvormig zijn, is deze uniek elliptisch. Deze ovale vorm meet ongeveer 25 meter in de breedte. Architect Johann Bernhard Fischer von Erlach koos voor deze elliptische vorm om een dynamisch gevoel van ruimte te creëren dat verandert terwijl u door het schip loopt. Deze geometrie zorgt voor een subtiele optische illusie; afhankelijk van waar u staat, kan de koepel langgerekter of juist ruimer lijken, waardoor het interieur aanzienlijk groter aanvoelt dan het werkelijke grondoppervlak. Het licht dat door de ramen rond de basis van de koepel naar binnen valt, versterkt dit effect, verlicht de rondingen en creëert een zachte, hemelse gloed. Dit ontwerp was destijds ongelooflijk moeilijk te construeren, maar het zorgt voor een vloeiendere beweging van licht en lucht. De elliptische vorm dient ook om de aandacht van de bezoeker naar het hoofdaltaar te leiden, waardoor het oog in één vloeiende beweging naar voren en naar boven wordt getrokken. Het is een meesterwerk van barokke geometrie, ontworpen om de bezoeker nederig te stemmen en een gevoel van het oneindige op te roepen binnen een eindige ruimte.

Photo: Rəcəb Yaxşı · CC BY-SA 4.0

Het middenschip van de Karlskirche is een meesterwerk van barokke theatraalheid en keizerlijke rijkdom. Om dit heiligdom te bouwen, gaf de Habsburgse kroon een enorm bedrag uit van meer dan 304.000 Gulden, een verbijsterend fortuin voor het begin van de 18e eeuw. Terwijl u door de ruimte loopt, merkt u hoe de architectuur is ontworpen om met licht te spelen. De hoge, strategisch geplaatste ramen laten zonnestralen het interieur binnenstromen, waardoor de rijke, marmeren wanden en vergulde accenten worden verlicht. Deze verlichting was niet toevallig; het was zorgvuldig gepland om de blik van de bezoeker instinctief naar het hoofdaltaar aan het uiteinde van de kerk te leiden. De schaal van het schip is bedoeld om de zintuigen te overweldigen en de gelovigen te herinneren aan de grootsheid van het goddelijke en de macht van de keizer die opdracht gaf voor de bouw. De verticaliteit van de zuilen en de welving van de bogen creëren een ritmische beweging die u dieper het hart van het gebouw in trekt. Elk oppervlak is gedecoreerd met een detailniveau dat de complexiteit en schoonheid van de schepping moet weerspiegelen, waardoor het schip een fysieke representatie is van de hemel op aarde, waar de materiële en spirituele werelden elkaar ontmoeten.

Andrzej Otrębski · CC BY-SA 4.0