Roman theatre of PlovdivAudiogids

Welkom bij het Romeinse theater van Plovdiv. Deze plek bleef eeuwenlang een geheim, verborgen onder meters grond en moderne gebouwen op de hellingen van de oude stad. De herontdekking was volledig toevallig. In 1968 vond er een enorme aardverschuiving plaats op de heuvel, waardoor de aarde verschoof en de bovenkant van de oude stenen tribunes zichtbaar werd. Deze onverwachte gebeurtenis leidde tot een archeologisch project van tien jaar. De opgravingen begonnen serieus en gingen door tot 1979, waarbij zorgvuldig werd blootgelegd wat nu wordt erkend als een van de best bewaarde antieke theaters ter wereld. U bevindt zich momenteel bij de noordelijke ingang, een punt waar de moderne stad Plovdiv samenkomt met deze monumentale ruïnes. De manier waarop het theater in het zadel tussen de heuvels Taksim en Dzhambaz is uitgehouwen, was een meesterwerk van antieke planning dat pas eind 20e eeuw weer aan het licht kwam. Vóór de aardverschuiving liepen bewoners precies over deze rijen stoelen, onbewust van het feit dat er een compleet Romeins complex onder hun voeten lag te slapen. Vandaag de dag staat het volledig blootgelegd en dient het als een brug tussen de antieke stad Philippopolis en het hedendaagse culturele leven van Bulgarije.

Photo: Boukvite · CC BY 3.0

Vanaf dit uitkijkpunt wordt de schaal van het Romeinse theater pas echt duidelijk. De bouw van dit enorme bouwwerk begon in de 1e eeuw na Christus. Historisch bewijs suggereert dat het project waarschijnlijk werd voltooid tijdens de regering van keizer Domitianus, die regeerde van 81 tot 96 na Christus. Op zijn hoogtepunt was het theater een centrum van maatschappelijke activiteit, ontworpen om 7.000 toeschouwers te huisvesten op de stenen tribunes. Om dat in perspectief te plaatsen: dat was een aanzienlijk deel van de bevolking van de stad in die tijd. Vandaag de dag fungeert het theater nog steeds als locatie voor grote evenementen, hoewel moderne veiligheidsvoorschriften en het behoud van het oude metselwerk het publiek beperken tot ongeveer 3.500 mensen. Als u naar beneden kijkt naar de halfronde zithoek, ziet u hoe de architecten de ruimte en het zicht maximaliseerden. De rijen lopen steil af naar het podium, waardoor zelfs de mensen op de verste rijen een duidelijk zicht hadden op de voorstellingen. Dit duurzame ontwerp heeft ervoor gezorgd dat de locatie bijna tweeduizend jaar lang kon functioneren, waarbij het transformeerde van een antiek politiek en cultureel forum naar een actief modern podium, terwijl de oorspronkelijke vorm en indrukwekkende proporties behouden bleven.

Photo: BrankaVV · CC BY-SA 4.0

De techniek achter dit bouwwerk illustreert het Romeinse vernuft. De halfronde zithoek, bekend als de cavea, heeft een buitendiameter van 82 meter. In plaats van vanaf de grond een enorme ondersteunende structuur te bouwen, maakten de Romeinse architecten gebruik van de natuurlijke helling van de heuvel. Door de rijen direct in het gesteente uit te houwen, bespaarden ze op materiaal en creëerden ze een stabiele fundering. Deze integratie met het landschap dient ook een vitaal akoestisch doel. De kromming van de stoelen en de hoek van de heuvel werken samen om een natuurlijk amfitheater te creëren waar geluid met helderheid reist. De traditie wil dat de akoestiek zo effectief is dat een simpel gefluister op het podium kan worden gehoord door iemand die op de allerlaatste rij boven op de heuvel zit. Dit was geen gelukkig toeval; het was een zorgvuldig berekend staaltje antieke geluidstechniek, ontworpen om de stemmen van acteurs en redenaars over het hele publiek te projecteren zonder de noodzaak van moderne versterking. Terwijl u over de uitgestrektheid van steen kijkt, bedenk dan hoe deze precieze geometrische curven eeuwenlang het publieke debat hebben gefaciliteerd, uitsluitend vertrouwend op de fysica van de locatie.

Photo: Dina Rogatnykh · CC BY-SA 4.0

Het theater is naar het zuiden gericht. Dit was een bewuste keuze van de architecten om de natuurlijke omgeving in de theaterervaring te betrekken. Door deze richting te kiezen, werden toeschouwers getrakteerd op een panoramisch uitzicht op het verre Rodopegebergte dat zich over de horizon uitstrekt. Deze natuurlijke skyline diende als een levend decor, dat gedurende de dag van kleur en schaduw veranderde met de bewegende zon. Historische gegevens die op de locatie zijn gevonden, wijzen op Marcus Ulpius Traianus, een prominente burger van Philippopolis, als de belangrijkste bouwer van deze locatie. Zijn naam is verbonden aan het tijdperk waarin de stad bloeide als provinciale hoofdstad onder Romeins bewind. De beslissing om de bergen in te kaderen was niet alleen voor de esthetiek; het versterkte de verbinding tussen het burgerlijke leven van de stad en het bredere landschap van de Thracische vlakte. Terwijl voorstellingen zich op het podium ontvouwden, boden de bergtoppen een grandioze, onveranderlijke achtergrond die een gevoel van schaal en drama toevoegde aan elk klassiek toneelstuk. Zelfs vandaag de dag, wanneer de zon achter de toppen begint te zakken, krijgt het theater een ander karakter, wat bewijst dat de antieke ontwerpers begrepen hoe ze architectuur moesten laten versmelten met het landschap.

Photo: MrPanyGoff · CC BY-SA 3.0

Sociale hiërarchie was een bepalend kenmerk van het Romeinse leven, en de zitplaatsen hier weerspiegelden die strikte orde. De zithoek is verdeeld in 28 concentrische rijen, die verder werden gescheiden in afzonderlijke sectoren door verticale trappen. Deze indelingen zorgden ervoor dat verschillende klassen burgers gescheiden bleven tijdens openbare bijeenkomsten. Als u naar de overgebleven stenen banken kijkt, ziet u mogelijk inscripties die in het oppervlak zijn uitgehouwen. Deze zijn geschreven in het Grieks, wat de voertaal was van de oostelijke Romeinse provincies. Deze gravures zijn geen graffiti; het zijn officiële markeringen die gereserveerde secties aanwijzen. Sommige inscripties noemen specifieke stadsdistricten, terwijl andere de voorkeurszitplaatsen voor magistraten of leden van de gemeenteraad markeren. Zitten op de onderste rijen, het dichtst bij het orkest, was een teken van hoge status en politieke macht. Daarentegen bezetten het grote publiek en minder invloedrijke burgers de hogere tribunes. Dit in steen gehouwen verslag biedt een directe link naar de administratieve structuur van het oude Philippopolis, en laat ons precies zien hoe de leiders van de stad en verschillende administratieve organen zichzelf organiseerden binnen deze openbare ruimte. Het toont aan dat het theater een locatie was voor de publieke vertoning van burgerlijke rang en sociale status.

Laurens R. Krol · CC BY 4.0

Kijkend naar de verweerde oppervlakken van de tribunes, krijgt men waardering voor de arbeid die nodig was voor een dergelijk project. Het primaire materiaal dat voor de gehele constructie is gebruikt, is lichtgekleurd marmer, dat fel zou hebben geschitterd in de zon toen het voor het eerst werd geplaatst. Elke stoel werd minutieus uitgehouwen uit zware blokken en in de heuvelwand geplaatst. Dit was niet zomaar een kwestie van steen leggen; het vereiste intensieve handarbeid en nauwkeurige techniek om ervoor te zorgen dat elke rij de exacte kromming van het theaterontwerp volgde. Meer dan tweeduizend jaar blootstelling aan de elementen heeft de randen van de steen verzacht, wat het een glad, versleten uiterlijk geeft. Als u de horizontale oppervlakken bekijkt waar de toeschouwers zaten, ziet u wellicht kleine, ondiepe groeven. Deze waren niet decoratief. Het waren functionele afvoerkanalen die ontworpen waren om regenwater weg te voeren van de zitgedeelten naar de vloer van het orkest. Dit voorkwam dat water zich rond de voeten van het publiek verzamelde tijdens de plotselinge regenbuien die vaak over de Thracische vlakte trekken. Deze kleine maar cruciale details laten zien dat de Romeinse bouwers evenzeer begaan waren met het comfort en het onderhoud van de faciliteit als met de monumentale schaal ervan. Het voortbestaan van deze marmeren rijen is het bewijs van hoogwaardig antiek vakmanschap.

Kyle Taylor · CC BY 2.0

Voor het orkest verrijst de 'Scaenae Frons', de uitgebreide gevel van drie verdiepingen die diende als de permanente achtergrond van het toneel. In de oudheid was deze muur veel rijker versierd, met een woud aan zuilen en talloze standbeelden. Naast de visuele impact vervulde de toneelmuur een cruciale technische functie: hij fungeerde als een enorme akoestische reflector, die de stemmen van de artiesten terugkaatste naar het publiek in de cavea. Dit hielp ervoor te zorgen dat het gesproken woord zelfs de hoogste rijen van het theater bereikte. In deze torenhoge muur bevinden zich verschillende deuropeningen. Deze waren essentieel voor het opvoeren van klassieke drama's. De grote centrale deur, bekend als de 'koningsdeur', was doorgaans gereserveerd voor de hoofdrolspelers of personages die royalty vertegenwoordigden. De kleinere zijdeuren werden gebruikt door bijrollen of voor specifieke soorten opkomsten en afgangen die door theatrale conventies werden bepaald. Deze architectonische indeling bood een consistent kader voor elke voorstelling, waardoor het publiek direct het belang van een personage kon begrijpen op basis van de deur waaruit het tevoorschijn kwam. Hoewel veel van de bovenste decoratie verloren is gegaan, geven de overgebleven onderste verdiepingen nog steeds een gevoel van de verticale schaal en architectonische complexiteit die de antieke theaterbezoekers begroette.

Kyle Taylor · CC BY 2.0

Het centrum van het theater is de hoefijzervormige orkestvloer, die precies 26,64 meter breed is. In het Romeinse tijdperk was dit de primaire ruimte voor het koor en soms voor vooraanstaande gasten. Vandaag de dag biedt deze antieke vloer nog steeds ruimte aan voorstellingen. Het dient als het hoofdpodium voor het 'Opera Open' festival, een jaarlijks evenement dat muzikanten en artiesten naar Plovdiv trekt. Het bijwonen van een opera of een modern concert in deze setting is een bijzondere ervaring, aangezien hedendaagse licht- en geluidssystemen interageren met de tweeduizend jaar oude steen. Deze continuïteit in gebruik is wat de locatie opmerkelijk maakt; het is geen stille ruïne, maar een actieve deelnemer aan het stadsleven. De transformatie van de ruimte van een antiek burgerlijk forum naar een vooraanstaande moderne locatie benadrukt hoe goed ontworpen Romeinse openbare ruimtes vandaag de dag nog steeds functioneel zijn. Of het nu gaat om een klassieke tragedie, een symfonie of een rockconcert, de oorspronkelijke indeling van het theater biedt nog steeds heldere zichtlijnen en een uitzonderlijke akoestiek. Het blijft een toplocatie voor de culturele evenementen van Plovdiv, wat bewijst dat geweldige architectuur de tijd niet alleen overleeft, maar er ook mee evolueert. Terwijl men hier staat, voelt men de verbinding tussen het publiek van vroeger en dat van vandaag.

Hans Birger Nilsen · CC BY-SA 2.0

De zuilen en architectonische fragmenten rond het toneelgebied zijn het resultaat van een restauratieproces dat anastylosis wordt genoemd. Deze techniek houdt in dat zoveel mogelijk originele stukken steen worden gebruikt, deze teruggeplaatst worden in hun historische posities, terwijl moderne materialen worden gebruikt voor structurele ondersteuning waar de originelen ontbreken. Als u goed naar de zuilen kijkt, ziet u het verschil tussen het verweerde, antieke marmer en de gladdere, moderne secties die zijn gebruikt om ze aan te vullen. Het ontwerp volgt de klassieke architectuurordes die populair waren tijdens de Romeinse periode. Sommige zuilen zijn voorzien van de gescrollde kapitelen van de Ionische orde, terwijl andere de meer sierlijke, bladachtige reliëfs van de Korinthische orde vertonen. Deze zuilen ondersteunen driehoekige frontons, die ooit gevuld zouden zijn geweest met reliëfsculpturen. Het opnieuw samenstellen van deze stukken was als het oplossen van een driedimensionale stenen puzzel. De restaurateurs moesten ervoor zorgen dat het gewicht correct werd verdeeld en dat de gereconstrueerde gevel bestand was tegen de elementen. Deze inspanning heeft ons in staat gesteld het theater niet alleen als een platte ruïne te zien, maar als een driedimensionale ruimte, wat een duidelijker beeld geeft van de architectonische grootsheid die de stad Philippopolis tijdens het Romeinse tijdperk definieerde.

Photo: BrankaVV · CC BY-SA 4.0

Binnen de niveaus van de toneelgevel bevinden zich verschillende uitgehouwen uitsparingen of nissen. Deze waren ontworpen om standbeelden te bevatten, een algemeen kenmerk in Romeinse openbare gebouwen. Een van de meest opvallende bezienswaardigheden vandaag de dag is een hoofdloze figuur die nog steeds op zijn plek staat. In de oudheid zouden deze nissen gevuld zijn geweest met een compleet decoratief programma met standbeelden van goden, Romeinse keizers en lokale helden of weldoeners. Deze figuren waren niet alleen voor decoratie; ze dienden als een visuele herinnering aan de Romeinse autoriteit en de burgerlijke trots van de lokale bevolking. Door een standbeeld van een keizer naast een god te plaatsen, versterkte het Romeinse bestuur het recht van hun heersers en de stabiliteit van het rijk. Voor de burgers van Philippopolis bood het zien van hun lokale magistraten, geëerd in dezelfde ruimte als mythologische figuren, een gevoel van continuïteit binnen de Romeinse wereld. Hoewel het meeste oorspronkelijke beeldhouwwerk in de loop der eeuwen is verwijderd of vernietigd, vertellen de overgebleven figuren en de lege nissen zelf een verhaal van een verloren visuele taal. Ze vertegenwoordigen de laatste afwerkingslaag van een gebouw dat bedoeld was om indruk te maken op en te onderwijzen aan iedereen die de poorten betrad.

Photo: BrankaVV · CC BY-SA 4.0