Roman theatre of PlovdivAudioprzewodnik

Witamy w rzymskim teatrze w Płowdiwie. Miejsce to przez wieki pozostawało tajemnicą, ukryte pod metrami ziemi i współczesnymi budynkami na zboczach Starego Miasta. Jego ponowne odkrycie było całkowicie przypadkowe. W 1968 roku na zboczu wzgórza doszło do potężnego osunięcia ziemi, które przesunęło grunt i odsłoniło szczyt starożytnych kamiennych rzędów. To nieoczekiwane zdarzenie zapoczątkowało trwający dekadę projekt archeologiczny. Prace wykopaliskowe rozpoczęły się na dobre i trwały do 1979 roku, skrupulatnie odkrywając to, co dziś uznaje się za jeden z najlepiej zachowanych starożytnych teatrów na świecie. Znajdują się Państwo obecnie przy północnym wejściu, w punkcie styku współczesnego miasta Płowdiw z tymi monumentalnymi ruinami. Sposób, w jaki teatr został wykuty w siodle między wzgórzami Taksim i Dżambaz, był arcydziełem starożytnego planowania, które ujrzało światło dzienne dopiero pod koniec XX wieku. Przed osunięciem się ziemi mieszkańcy chodzili tuż nad tymi rzędami siedzeń, nieświadomi, że pod ich stopami spoczywa cały rzymski kompleks. Dziś jest on w pełni odsłonięty, służąc jako pomost między starożytnym miastem Philippopolis a współczesnym życiem kulturalnym Bułgarii.

Photo: Boukvite · CC BY 3.0

Z tego punktu widokowego wyraźnie widać skalę rzymskiego teatru. Budowę tej potężnej konstrukcji rozpoczęto w I wieku n.e. Dowody historyczne sugerują, że projekt prawdopodobnie ukończono za panowania cesarza Domicjana, który rządził w latach 81–96 n.e. W okresie swojej świetności teatr był centrum życia obywatelskiego, zaprojektowanym tak, aby pomieścić 7000 widzów na kamiennych rzędach. Dla porównania, stanowiło to znaczną część ówczesnej populacji miasta. Obecnie teatr nadal jest miejscem ważnych wydarzeń, choć współczesne przepisy bezpieczeństwa oraz dbałość o zachowanie starożytnych kamieni ograniczają liczbę widzów do około 3500 osób. Patrząc w dół na półkolistą widownię, można dostrzec, w jaki sposób architekci zmaksymalizowali przestrzeń i widoczność. Rzędy opadają stromo w stronę sceny, zapewniając nawet osobom siedzącym w najdalszych rzędach wyraźny widok na występy. Ta trwała konstrukcja pozwoliła obiektowi funkcjonować przez prawie dwa tysiące lat, przekształcając się ze starożytnego forum politycznego i kulturalnego w aktywną współczesną scenę, przy jednoczesnym zachowaniu pierwotnej formy i imponujących proporcji.

Photo: BrankaVV · CC BY-SA 4.0

Inżynieria stojąca za tą budowlą ilustruje rzymską pomysłowość. Półkolista widownia, znana jako cavea, ma średnicę zewnętrzną 82 metrów. Zamiast budować potężną konstrukcję wsporczą od podstaw, rzymscy architekci wykorzystali naturalne nachylenie wzgórza. Wykuwając rzędy bezpośrednio w skale, zaoszczędzili na materiale i stworzyli stabilny fundament. Ta integracja z krajobrazem służy również istotnemu celowi akustycznemu. Krzywizna siedzeń i kąt nachylenia wzgórza współpracują ze sobą, tworząc naturalny amfiteatr, w którym dźwięk rozchodzi się z niezwykłą czystością. Tradycja głosi, że akustyka jest tak skuteczna, iż zwykły szept na scenie może usłyszeć osoba siedząca w ostatnim rzędzie na szczycie wzgórza. Nie był to szczęśliwy przypadek; to starannie obliczony wyczyn starożytnej inżynierii dźwięku, zaprojektowany tak, aby głosy aktorów i mówców docierały do całej widowni bez potrzeby stosowania współczesnego nagłośnienia. Patrząc na tę kamienną przestrzeń, warto zastanowić się, jak te precyzyjne geometryczne krzywizny ułatwiały debatę publiczną przez wieki, opierając się wyłącznie na fizyce tego miejsca.

Photo: Dina Rogatnykh · CC BY-SA 4.0

Teatr jest zwrócony w stronę południową. Był to świadomy wybór architektów, aby włączyć naturalne środowisko w doświadczenie teatralne. Dzięki takiemu ustawieniu widzowie mogli podziwiać panoramiczny widok na odległe góry Rodopy, rozciągające się na horyzoncie. Ta naturalna linia horyzontu służyła jako żywa scenografia, zmieniająca swoje kolory i cienie wraz z ruchem słońca w ciągu dnia. Dokumenty historyczne zidentyfikowane na miejscu wskazują na Marka Ulpiusza Trajana, wybitnego obywatela Philippopolis, jako głównego budowniczego tego obiektu. Jego imię jest związane z epoką, w której miasto rozkwitało jako stolica prowincji pod panowaniem rzymskim. Decyzja o wyeksponowaniu gór nie wynikała tylko z estetyki; wzmacniała ona więź między życiem obywatelskim miasta a szerszym krajobrazem Niziny Trackiej. Gdy na scenie rozgrywały się przedstawienia, górskie szczyty stanowiły wspaniałe, niezmienne tło, które dodawało skali i dramatyzmu każdej klasycznej sztuce. Nawet dziś, gdy słońce zaczyna zachodzić za szczytami, teatr nabiera innego charakteru, dowodząc, że starożytni projektanci potrafili doskonale łączyć architekturę z krajobrazem.

Photo: MrPanyGoff · CC BY-SA 3.0

Hierarchia społeczna była cechą definiującą życie Rzymian, a układ miejsc siedzących odzwierciedlał ten ścisły porządek. Widownia podzielona jest na 28 koncentrycznych rzędów, które dodatkowo rozdzielono na odrębne sektory za pomocą pionowych schodów. Podziały te zapewniały, że różne klasy obywateli pozostawały odseparowane podczas zgromadzeń publicznych. Jeśli przyjrzą się Państwo zachowanym kamiennym ławom, można zauważyć inskrypcje wyryte na ich powierzchni. Są one napisane w języku greckim, który był powszechnym językiem wschodnich prowincji rzymskich. Te napisy to nie graffiti; to oficjalne oznaczenia wyznaczające zarezerwowane sekcje. Niektóre inskrypcje wymieniają konkretne dzielnice miasta, inne wskazują preferowane miejsca dla sędziów lub członków rady miejskiej. Zajmowanie miejsc w niższych rzędach, najbliżej orkiestry, było oznaką wysokiego statusu i władzy politycznej. W przeciwieństwie do nich, ogół społeczeństwa i mniej wpływowi obywatele zajmowali wyższe kondygnacje. Ten wykuty w kamieniu zapis stanowi bezpośrednie połączenie ze strukturą administracyjną starożytnego Philippopolis, pokazując dokładnie, w jaki sposób przywódcy miasta i różne organy administracyjne organizowali się w tej przestrzeni publicznej. Dowodzi to, że teatr był miejscem publicznej demonstracji rangi obywatelskiej i pozycji społecznej.

Laurens R. Krol · CC BY 4.0

Przyglądając się zwietrzałym powierzchniom stopni widowni, można docenić ogrom pracy włożonej w ten projekt. Głównym materiałem użytym do budowy był jasny marmur, który w momencie powstania musiał lśnić w słońcu. Każde siedzisko zostało starannie wykute z ciężkich bloków i dopasowane do zbocza wzgórza. Nie było to jedynie układanie kamieni; wymagało to intensywnej pracy fizycznej i precyzyjnej inżynierii, aby każdy rząd idealnie podążał za krzywizną projektu teatru. Ponad dwa tysiące lat ekspozycji na warunki atmosferyczne złagodziło krawędzie kamienia, nadając mu gładki, wygładzony wygląd. Jeśli przyjrzysz się poziomym powierzchniom, na których siedzieli widzowie, dostrzeżesz małe, płytkie rowki. Nie były one dekoracyjne. To funkcjonalne kanały odwadniające, zaprojektowane tak, aby odprowadzać wodę deszczową z miejsc siedzących w stronę poziomu orkiestry. Zapobiegało to gromadzeniu się wody wokół stóp widzów podczas nagłych burz, które często przetaczają się przez Nizinę Tracką. Te małe, ale kluczowe detale pokazują, że rzymscy budowniczowie dbali o komfort i utrzymanie obiektu w takim samym stopniu, jak o jego monumentalną skalę. Trwałość tych marmurowych rzędów jest dowodem na wysoką jakość starożytnego rzemiosła.

Kyle Taylor · CC BY 2.0

Przed orkiestrą wznosi się 'Scaenae Frons', czyli rozbudowana, trzypiętrowa fasada, która stanowiła stałe tło sceny. W czasach starożytnych ściana ta była znacznie bardziej ozdobna, udekorowana lasem kolumn i licznymi posągami. Poza efektem wizualnym, ściana sceniczna pełniła kluczową funkcję techniczną: działała jako potężny reflektor akustyczny, odbijając głosy wykonawców w stronę widowni, czyli cavea. Pomagało to zapewnić, że słowo mówione docierało nawet do najwyższych rzędów teatru. Wewnątrz tej wysokiej ściany znajduje się kilka przejść. Były one niezbędne do wystawiania klasycznych dramatów. Duże środkowe drzwi, znane jako 'królewskie', były zazwyczaj zarezerwowane dla głównych aktorów lub postaci reprezentujących władzę królewską. Mniejsze boczne drzwi były używane przez postacie drugoplanowe lub do konkretnych wejść i wyjść określonych przez konwencję teatralną. Taki układ architektoniczny zapewniał spójne ramy dla każdego występu, pozwalając publiczności natychmiast zrozumieć znaczenie postaci na podstawie tego, z których drzwi się wyłoniła. Choć większość górnych dekoracji zaginęła, zachowane dolne kondygnacje wciąż dają wyobrażenie o wertykalnej skali i złożoności architektonicznej, która witała starożytnych widzów.

Kyle Taylor · CC BY 2.0

Centrum teatru stanowi orkiestra w kształcie podkowy, która mierzy dokładnie 26,64 metra szerokości. W epoce rzymskiej była to główna przestrzeń dla chóru, a czasem dla wybitnych gości. Dziś ta starożytna przestrzeń nadal gości występy. Służy jako główna scena festiwalu 'Opera Open', corocznego wydarzenia, które przyciąga do Płowdiw muzyków i artystów. Oglądanie opery lub nowoczesnego koncertu w takim otoczeniu to wyjątkowe doświadczenie, ponieważ współczesne systemy oświetlenia i dźwięku współgrają z dwutysiącletnim kamieniem. Ta ciągłość użytkowania sprawia, że miejsce to jest tak niezwykłe; nie jest to tylko cicha ruina, ale aktywny uczestnik życia miasta. Przekształcenie przestrzeni ze starożytnego forum obywatelskiego w nowoczesny obiekt najwyższej klasy pokazuje, jak dobrze zaprojektowane rzymskie przestrzenie publiczne pozostają funkcjonalne do dziś. Niezależnie od tego, czy jest to klasyczna tragedia, symfonia czy koncert rockowy, oryginalny układ teatru wciąż zapewnia doskonałą widoczność i wyjątkową akustykę. Pozostaje on główną lokalizacją wydarzeń kulturalnych Płowdiw, udowadniając, że wielka architektura nie tylko przetrwała próbę czasu, ale ewoluuje wraz z nim. Stojąc tutaj, można poczuć więź między publicznością z przeszłości a tą współczesną.

Hans Birger Nilsen · CC BY-SA 2.0

Kolumny i fragmenty architektoniczne wokół sceny są efektem procesu renowacji zwanego anastylozą. Technika ta polega na wykorzystaniu jak największej liczby oryginalnych elementów kamiennych, umieszczeniu ich z powrotem na historycznych miejscach przy użyciu nowoczesnych materiałów do wsparcia konstrukcyjnego tam, gdzie oryginały zaginęły. Jeśli przyjrzysz się uważnie kolumnom, dostrzeżesz różnicę między zwietrzałym, starożytnym marmurem a gładszymi, nowoczesnymi sekcjami użytymi do ich uzupełnienia. Projekt nawiązuje do klasycznych porządków architektonicznych popularnych w okresie rzymskim. Niektóre kolumny posiadają zwinięte kapitele porządku jońskiego, podczas gdy inne prezentują bardziej ozdobne, liściaste rzeźbienia porządku korynckiego. Kolumny te podtrzymują trójkątne frontony, które niegdyś były wypełnione płaskorzeźbami. Ponowne składanie tych elementów było jak rozwiązywanie trójwymiarowej kamiennej układanki. Konserwatorzy musieli zadbać o prawidłowe rozłożenie ciężaru i upewnić się, że zrekonstruowana fasada wytrzyma warunki atmosferyczne. Wysiłek ten pozwolił nam postrzegać teatr nie tylko jako płaską ruinę, ale jako trójwymiarową przestrzeń, dając wyraźniejszy obraz architektonicznej świetności, która definiowała miasto Philippopolis w epoce rzymskiej.

Photo: BrankaVV · CC BY-SA 4.0

W obrębie poziomów fasady sceny znajduje się kilka wykutych wnęk, czyli nisz. Zostały one zaprojektowane tak, aby pomieścić posągi, co było powszechną cechą rzymskich budowli publicznych. Jednym z najbardziej uderzających widoków jest dziś bezgłowa postać wciąż stojąca na swoim miejscu. W starożytności nisze te były wypełnione kompletnym programem dekoracyjnym przedstawiającym posągi bogów, rzymskich cesarzy oraz lokalnych bohaterów lub dobroczyńców. Postacie te nie służyły jedynie dekoracji; były wizualnym przypomnieniem rzymskiej władzy i dumy obywatelskiej lokalnej ludności. Umieszczając posąg cesarza obok bóstwa, rzymska administracja wzmacniała legitymację swoich władców i stabilność imperium. Dla mieszkańców Philippopolis widok lokalnych urzędników honorowanych w tej samej przestrzeni co postacie mitologiczne zapewniał poczucie ciągłości w świecie rzymskim. Choć większość oryginalnych posągów została usunięta lub zniszczona na przestrzeni wieków, zachowane figury i puste nisze same w sobie opowiadają historię utraconego języka wizualnego. Stanowią one ostatnią warstwę wykończenia budynku, który miał imponować i edukować wszystkich, którzy przekraczali jego bramy.

Photo: BrankaVV · CC BY-SA 4.0