AyasofyaAudiogids

Welkom bij de Ayasofya, een bouwwerk dat de opkomst en ondergang van rijken heeft aanschouwd en dat staat als een bewijs van menselijke ambitie en vernuft. Terwijl u voor dit massieve gebouw staat, worden uw ogen als vanzelf omhoog getrokken naar de grote koepel. Met een hoogte van ongeveer 55,6 meter is deze vergelijkbaar met een modern gebouw van vijftien verdiepingen. Toen de koepel voor het eerst werd voltooid, was het een technisch hoogstandje dat de wetten van de natuurkunde leek te tarten, wat velen deed geloven dat hij aan een gouden ketting vanuit de hemel was opgehangen. Opmerkelijk genoeg werd dit hele bouwwerk in slechts vijf jaar en tien maanden voltooid, tussen 532 en 537 na Christus. Het project stond onder leiding van twee meester-ingenieurs, Anthemius van Tralles en Isidorus van Milete, die in opdracht van keizer Justinianus I werkten. Zij streefden ernaar een kathedraal te creëren die alles wat eraan voorafging zou overtreffen. U zult ook de vier slanke minaretten rondom het hoofdgebouw opmerken. Deze werden veel later toegevoegd, na de Ottomaanse verovering in 1453. Elke minaret vertegenwoordigt de bijdragen van verschillende Ottomaanse sultans, die het gebouw wilden behouden en aanpassen voor islamitische erediensten. Door de eeuwen heen heeft de Ayasofya dienstgedaan als de grootste kathedraal ter wereld, als keizerlijke moskee, als museum en vandaag de dag fungeert het opnieuw als een actieve moskee. Deze complexe geschiedenis is verweven in elke steen en boog die u ziet, wat het gebouw tot een brug tussen culturen en geloven maakt.

Photo: Stegop · CC BY-SA 4.0

Voordat u het hoofdgebouw betreedt, is het de moeite waard om even stil te staan bij deze oude marmeren overblijfselen. Deze plek was niet altijd de thuisbasis van het gebouw dat u vandaag ziet; er stonden hier namelijk twee eerdere kerken. Deze specifieke blokken, met een verfijnd reliëf van twaalf lammeren die de twaalf apostelen vertegenwoordigen, behoorden tot de tweede versie van de kerk. Deze tweede Hagia Sophia werd in opdracht van keizer Theodosius II gebouwd en ingewijd in het jaar 415 na Christus. Deze eerdere kerk kwam echter aan een gewelddadig einde. In 532 na Christus, tijdens de beruchte Nika-oproer—een periode van massale burgerlijke onlusten tegen keizer Justinianus I—werd het gebouw tot de grond toe afgebrand. In plaats van de schade enkel te herstellen, zag Justinianus de verwoesting als een kans om iets veel groters en permanents te bouwen. Deze overgebleven fragmenten werden tijdens opgravingen in de 20e eeuw ontdekt en dienen als een sobere herinnering aan de turbulente geschiedenis van de locatie. Ze vormden het startpunt voor het enorme herbouwproject dat volgde. Door te begrijpen dat deze plek al eeuwenoud was toen de huidige koepel werd opgetrokken, kunnen we de continuïteit van deze heilige ruimte en de enorme vastberadenheid van de Byzantijnse bouwers, die weigerden de plek in puin te laten liggen, beter waarderen.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Terwijl u zich voorbereidt om het innerlijke heiligdom te betreden, passeert u de 'Schone Poort'. Deze zware bronzen deuren zijn de oudste van het hele gebouw, hoewel ze oorspronkelijk niet voor deze plek zijn gemaakt. Onderzoek wijst uit dat ze dateren uit de 2e eeuw voor Christus, wat betekent dat ze al enkele eeuwen oud waren toen de huidige kerk in de 6e eeuw werd gebouwd. Ze werden hierheen gebracht vanuit een oude tempel in Tarsus, de geboorteplaats van de apostel Paulus. Deze praktijk van het 'hergebruiken' van architectonische elementen van oudere Romeinse of Griekse locaties staat bekend als spolia. Voor de Byzantijnse keizers was het gebruik van materialen uit het glorieuze Romeinse verleden meer dan alleen een praktische keuze; het was een krachtig symbolisch statement. Door deze oude deuren in hun nieuwe kathedraal te verwerken, bouwden ze letterlijk en figuurlijk voort op het fundament van de klassieke wereld. De deuren hebben een ingewikkeld ontwerp met florale en geometrische motieven die opmerkelijk goed bewaard zijn gebleven, ondanks het verstrijken van twee millennia. Terwijl u nadert, kunt u stilstaan bij het enorme aantal historische figuren, pelgrims en bezoekers dat door deze opening is gegaan. Deze poort dient als het laatste overgangspunt, dat de bezoeker vanuit de uiterlijke, seculiere wereld naar de stille, heilige sfeer van de narthex leidt.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Bij een nadere inspectie van de 'Mooie Poort' ziet u ronde medaillons die in het bronzen frame zijn geplaatst. Binnen deze cirkels bevinden zich ingewikkelde Griekse monogrammen. Deze symbolen zijn niet louter decoratief; ze verwijzen naar de specifieke Byzantijnse keizers die toezicht hielden op de installatie van deze deuren in de 9e eeuw. Ze noemen specifiek keizer Theophilos en keizer Michael III, die verantwoordelijk waren voor het overbrengen van deze oude relikwieën uit Tarsus en het plaatsen ervan bij de ingang van de belangrijkste kerk van het rijk. Let op het vakmanschap dat nodig was om zulke gedetailleerde letters in het metaal te gieten. Het oppervlak van het brons heeft een donkere, zware kwaliteit, op sommige plekken gladgesleten waar miljoenen handen het de afgelopen twaalfhonderd jaar hebben aangeraakt. Stel u de temperatuur van het metaal tegen uw handpalm voor—koud in de winter en de warmte van de stad vasthoudend in de zomer. Deze monogrammen fungeerden als een vorm van keizerlijke branding, zodat iedereen die de kerk betrad herinnerd werd aan de heersers die de plek beschermden en verfraaiden. Ze vertegenwoordigen een moment in de tijd waarin het rijk zijn erfgoed herwon en zijn macht bevestigde door de restauratie en decoratie van zijn heilige ruimtes. Dit detailniveau herinnert ons eraan dat elke centimeter van dit gebouw zorgvuldig werd overwogen door de kunstenaars en opdrachtgevers die een ruimte wilden creëren die het goddelijke waardig was.

Photo: Gryffindor · Public domain

9th century

Direct boven de Keizerlijke Poort—de centrale ingang die ooit uitsluitend voor de keizer was gereserveerd—bevindt zich een prachtig mozaïek dat dateert uit de late 9e of vroege 10e eeuw. Dit is een van de eerste grote figuratieve werken die de meeste bezoekers tegenkomen. In het midden zit Christus Pantokrator, de 'Heerser van het Al', op een prachtige troon. Hij houdt een open boek vast en zijn hand is opgeheven in een zegenend gebaar. Aan de linkerkant is een figuur te zien die knielt in een diepe buiging, of proskynesis. Dit is keizer Leo VI, bekend als 'Leo de Wijze'. Dit beeld is een diepgaande les in de Byzantijnse machtshiërarchie. Hoewel de keizer absolute autoriteit over zijn onderdanen had, herinnerde dit mozaïek hem—en iedereen die naar binnen ging—eraan dat hij een nederige dienaar van God bleef. De plaatsing is significant; terwijl de keizer door deze deur liep om diensten bij te wonen, liep hij onder dit beeld van zijn eigen onderwerping door. Het mozaïek is gemaakt van duizenden kleine glas- en steenblokjes, die het licht van de nabijgelegen ramen opvangen, wat een glinsterend effect creëert waardoor de figuren in het schemerige interieur bijna levensecht lijken. Dit werk markeerde een terugkeer naar figuratieve kunst na de lange periode van het iconoclasme, waarin het afbeelden van menselijke figuren in religieuze contexten strikt verboden was. Hier zijn de spirituele en politieke werelden van Byzantium perfect met elkaar verzoend.

Byzantinischer Mosaizist des 9. Jahrhunderts · Public domain

Als u omhoog kijkt naar de gewelven van de narthex, wordt u begroet door een uitgestrekte zee van goud. In tegenstelling tot de latere figuratieve mozaïeken die heiligen en keizers afbeelden, zijn deze ontwerpen voornamelijk geometrisch. U kunt ingewikkelde kruisen, florale randen en herhalende patronen zien die de rondingen van het plafond volgen. Veel van deze decoraties dateren uit de oorspronkelijke 6e-eeuwse bouw van het gebouw onder keizer Justinianus I. De reden dat deze specifieke ontwerpen zo lang bewaard zijn gebleven, zelfs tijdens het turbulente tijdperk van het iconoclasme in de 8e en 9e eeuw, is dat ze niet-figuratief zijn. In die tijd bevalen religieuze autoriteiten de vernietiging van alle kunst die menselijke of goddelijke gezichten afbeeldde, omdat zij dit als een vorm van afgoderij beschouwden. Eenvoudige kruisen en abstracte patronen werden echter meestal gespaard. Het goud dat u ziet is niet zomaar verf; het is gecreëerd door een dunne laag bladgoud tussen twee lagen helder glas te plaatsen, waardoor de mozaïektegels worden gevormd. Deze techniek zorgt ervoor dat het goud nooit dof wordt en licht blijft weerkaatsen, zelfs in ruimtes met weinig licht. Dit glinsterende effect was bedoeld om het licht van de hemel te vertegenwoordigen, waardoor de zware stenen structuur veranderde in iets dat etherisch en goddelijk aanvoelde. Terwijl u onder deze gewelven loopt, ziet u dezelfde patronen die de bouwers uit de 6e eeuw bedoeld hebben voor de ogen van de vroege gelovigen.

Ninara · CC BY 2.0

Het betreden van het middenschip is het hoogtepunt van uw bezoek aan de begane grond. De enorme omvang van de ruimte is overweldigend en beslaat een oppervlakte van ongeveer 7.500 vierkante meter. Uw aandacht wordt onmiddellijk getrokken naar de grote koepel, die moeiteloos boven de vloer lijkt te zweven. Deze illusie wordt gecreëerd door een rij van veertig ramen aan de basis van de koepel; wanneer de zon erdoorheen schijnt, wordt het licht op de steunpunten verhuld, waardoor het lijkt alsof de massale constructie in de lucht hangt. Het gewicht van dit architectonische hoogstandje wordt gedragen door 107 zuilen. Als u goed naar hun variatie kijkt, merkt u misschien dat ze niet allemaal identiek zijn. Veel van deze zuilen zijn hierheen gebracht vanaf andere antieke locaties in het rijk, met name uit de Tempel van Artemis in Efeze, een van de zeven wereldwonderen uit de oudheid. Door gebruik te maken van deze kant-en-klare elementen konden de bouwers het project in recordtempo voltooien en de kerk tegelijkertijd voorzien van de grootsheid van de klassieke oudheid. De vloer onder u is een uitgestrekte zee van marmer, en de manier waarop het licht door de hoge ramen naar binnen valt, zorgt voor een voortdurend veranderende sfeer. De schaal was bedoeld om de bezoeker klein te laten voelen, wat de majesteit van het goddelijke en de macht van het rijk dat zo'n ruimte kon creëren, benadrukt. Het blijft een van de belangrijkste architectonische prestaties in de menselijke geschiedenis.

Photo: Sourabh.biswas003 · CC BY-SA 4.0

Hoog boven de begane grond, in de vier driehoekige secties die de koepel ondersteunen, ziet u vier massieve, zesvleugelige engelen. Dit zijn de serafijnen, de hoogste rang van engelen, waarvan wordt aangenomen dat zij de troon van God omringen. Honderden jaren lang was hun aanwezigheid gedeeltelijk verborgen. Nadat het gebouw in 1453 tot moskee werd omgevormd, werden de gezichten van deze engelen bedekt met pleisterwerk of gouden metalen sterren, aangezien de islamitische traditie het afbeelden van menselijke gezichten in een gebedshuis doorgaans vermijdt. In 2009 werd echter, tijdens een uitgebreid restauratieproject, het gezicht van een van deze engelen eindelijk blootgelegd. Deze ontdekking onthulde de buitengewone Byzantijnse kunstzinnigheid die meer dan vijf eeuwen verborgen was gebleven. Het gezicht is samengesteld uit delicate mozaïektegels en toont een niveau van detail en emotionele expressie dat kenmerkend is voor de fijnste middeleeuwse kunst. De andere drie engelen hebben nog steeds hun gezichten bedekt door de gouden sterren uit het Ottomaanse tijdperk, wat een visuele herinnering vormt aan de dubbele identiteit van het gebouw. Deze figuren dienen als architectonische en spirituele ankers die de massale koepel visueel verbinden met de zuilen eronder. Terwijl u hier staat en opkijkt naar deze oude wachters, kunt u de gelaagde geschiedenis van de Ayasofya waarderen: hoe de artistieke expressie van de ene cultuur door de andere werd bewaard in plaats van vernietigd, waardoor moderne bezoekers uiteindelijk getuige kunnen zijn van beide.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Terwijl u rondkijkt op de hogere niveaus van het schip, zullen uw ogen ongetwijfeld vallen op de acht enorme groene medaillons die aan de muren hangen. Dit zijn kalligrafische meesterwerken, elk met een diameter van 7,5 meter. Ze werden toegevoegd tijdens een grote restauratie in het midden van de 19e eeuw onder leiding van de Zwitsers-Italiaanse architecten, de gebroeders Fossati. De kalligrafie werd gecreëerd door Kazasker Mustafa Izzet Efendi, een van de beroemdste kalligrafen uit het Ottomaanse tijdperk. Deze schijven bevatten de namen van Allah, de profeet Mohammed, de vier rechtgeleide kaliefen — Abu Bakr, Umar, Uthman en Ali — en de twee kleinzonen van de profeet, Hasan en Husayn. Ze zijn gemaakt van licht hout om de muren niet onnodig te belasten en behoren tot de grootste voorbeelden van islamitische kalligrafie ter wereld. Hun aanwezigheid vertegenwoordigt de religieuze synthese die de Ayasofya definieert. In plaats van de bestaande Byzantijnse elementen te verwijderen, kozen de Ottomaanse restaurateurs ervoor om deze gedurfde islamitische symbolen in de ruimte te integreren. Dit creëerde een unieke dialoog tussen de gouden mozaïeken uit het christelijke verleden en het ritmische, vloeiende schrift van de islamitische traditie. Deze medaillons zijn niet zomaar religieuze symbolen; ze vormen een essentieel onderdeel van de visuele identiteit van het gebouw en laten zien hoe verschillende artistieke talen naast elkaar kunnen bestaan binnen één enkele, prachtige ruimte.

Allie_Caulfield · CC BY 2.0

Aan weerszijden van de ingang in het middenschip staan twee massieve vazen, elk gehouwen uit één enorm blok hellenistisch albast. Dit zijn de lustratie-urnen, en hun reis naar deze plek is net zo indrukwekkend als hun omvang. Ze werden aan het eind van de 16e eeuw door sultan Murad III vanuit de oude stad Pergamon naar de Ayasofya gebracht. Pergamon was een belangrijk centrum van de hellenistische wereld, en deze vazen werden waarschijnlijk al lang voordat ze in Istanbul aankwamen gebruikt voor opslag of rituele doeleinden in een oude tempel. Eenmaal hier geplaatst, vervulden ze een praktische rol in het leven van de moskee: ze werden gebruikt voor rituele reiniging, of wudu, waarbij ze water boden aan gelovigen voordat zij aan hun gebed begonnen. De steen heeft een doorschijnende kwaliteit en de gladde, afgeronde oppervlakken getuigen van de vaardigheid van de oude steenhouwers die ze met ongelooflijke precisie uitholden. Deze urnen zijn stille getuigen van de transformatie van de ruimte. Ze werden gecreëerd in een heidense wereld, herontdekt door een islamitische sultan en geplaatst in een gebouw dat ooit een christelijke kathedraal was. Vandaag de dag staan ze als elegante herinneringen aan het vermogen van het gebouw om de mooiste schatten uit het verleden te absorberen en een nieuwe bestemming te geven, ongeacht hun oorsprong.

Ray Swi-hymn from Sijhih-Taipei, Taiwan · CC BY-SA 2.0