Ναός του Ποσειδώνα στο ΣούνιοAudioprzewodnik

Witamy w Świątyni Posejdona, jednym z najbardziej ikonicznych miejsc w basenie Morza Śródziemnego. Świątynia, wznosząca się na najbardziej wysuniętym na południe krańcu półwyspu Attyckiego, zajmuje strategiczne położenie z widokiem na Morze Egejskie. Zbudowana w latach 444–440 p.n.e., powstała w okresie rozkwitu ambitnego programu budowlanego Peryklesa w Atenach. Dla starożytnych żeglarzy te lśniące białe kolumny pełniły istotną podwójną funkcję. Gdy ateńscy marynarze wypływali w morze w stronę wysp lub Egiptu, świątynia była ostatnim znanym punktem orientacyjnym domu, który znikał pod horyzontem. Z kolei w drodze powrotnej, widok słońca odbijającego się od marmuru oznaczał, że są wreszcie bezpieczni, w zasięgu ochronnej ręki swojego państwa-miasta. Świątynia nie była jedynie sanktuarium religijnym; była potężną manifestacją ateńskiej dominacji na morzu. Z tego punktu widokowego można zrozumieć, dlaczego starożytni Grecy wybrali właśnie tę przepaść, aby czcić boga morza. Stromy spadek w stronę wody i niezakłócony horyzont czyniły z niej naturalny pomost między światem ludzi a nieprzewidywalną domeną Posejdona.

Photo: Flowinthewind · CC BY-SA 4.0

Jeśli przyjrzysz się uważnie podstawie obecnej świątyni, zauważysz wyraźną warstwę ciemniejszych, bardziej surowych bloków wapiennych. Znane jako kamień porowy, elementy te stanowią fundamenty wcześniejszej świątyni, której nigdy nie ukończono. Prace nad tą pierwotną konstrukcją rozpoczęły się około 490 roku p.n.e., krótko po ateńskim zwycięstwie nad Persami w bitwie pod Maratonem. Jednak w 480 roku p.n.e. postęp prac został gwałtownie przerwany. Podczas drugiej inwazji perskiej wojska króla Kserksesa I dotarły na przylądek Sunion i zrównały niedokończoną świątynię z ziemią, pozostawiając po sobie jedynie te ciężkie kamienie fundamentowe. Kontrast faktur między tym starszym, ziemistym wapieniem a gładkim, jasnym marmurem świątyni Peryklesa powyżej jest uderzający. Te dolne bloki są w zasadzie architektonicznymi duchami, zachowującymi zarys sanktuarium zniszczonego przedwcześnie. Kiedy dziesięciolecia później zlecono budowę obecnej świątyni, budowniczowie wykorzystali istniejącą platformę, włączając ocalałe ruiny do nowego projektu. Szorstka, zwietrzała powierzchnia wapienia służy jako fizyczna oś czasu, wyznaczająca przejście od okresu archaicznego do epoki klasycznej.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Pierwotny projekt świątyni obejmował perystyl – ciągły rząd kolumn – składający się z trzydziestu czterech pojedynczych filarów. Sześć z nich stało wzdłuż frontu i tyłu, a trzynaście wzdłuż każdego boku. Dziś w pozycji pionowej pozostało tylko szesnaście z tych kolumn. Wykonano je z konkretnej odmiany marmuru wydobywanego w pobliżu, w Agrileza. W przeciwieństwie do słynnego marmuru pentelickiego użytego do budowy Partenonu w Atenach, który ma wysoką zawartość żelaza i z czasem złoci się, marmur z Agrileza znany jest ze swojego gruboziarnistego, białego uziarnienia. Starożytni architekci wybrali ten materiał specjalnie dlatego, że nie zawierał żelaza powodującego plamy. Co ważniejsze, kamień ten posiada unikalną odporność na korozyjne działanie powietrza nasyconego solą. Na klifie otoczonym z trzech stron morzem, ciągłe narażenie na morską bryzę szybko zniszczyłoby bardziej miękki lub reaktywny kamień. Dzięki wykorzystaniu tego lokalnego zasobu budowniczowie zapewnili, że świątynia zachowa swój olśniewający biały wygląd pomimo wieków smagania wiatrem i morską mgłą. Każda kolumna ma około sześciu metrów wysokości, a ich przetrwanie trzęsień ziemi i wojen jest wyczynem starożytnej inżynierii.

Photo: Vicenç Valcárcel Pérez · CC BY-SA 4.0

Analizując architekturę, można dostrzec cechy charakterystyczne porządku doryckiego, najstarszego i najprostszego z trzech klasycznych greckich stylów architektonicznych. Spójrz na szczyt dowolnej kolumny, aby zobaczyć kapitel. Składa się on z prostego, zaokrąglonego elementu zwanego echinusem, zwieńczonego płaskim kwadratowym blokiem znanym jako abakus. Nie ma tu żadnych wolut ani rzeźbionych liści; piękno tkwi w geometrii i proporcjach. Trzony kolumn posiadają głębokie pionowe rowki, czyli kanelury, które przyciągają wzrok ku górze i tworzą grę światła i cienia. Kluczową cechą stylu doryckiego jest to, że kolumny te nie posiadają bazy. Stoją bezpośrednio na stylobacie, czyli najwyższym stopniu podłogi świątyni. Ten brak cokołu tworzy poczucie zakorzenienia, sprawiając, że konstrukcja wydaje się być przedłużeniem samego surowego wapiennego klifu. Architekci prawdopodobnie wybrali ten solidny styl, aby dopasować go do surowego, smaganego wiatrem środowiska przylądka Sunion. Prostota form doryckich stanowi harmonijny kontrast dla poszarpanego naturalnego krajobrazu poniżej.

Photo: Fajardoalacant · CC BY-SA 3.0

450 BCE · marble

Podczas gdy szesnaście kolumn pozostało tutaj, w Sunion, inne na przestrzeni wieków trafiły w różne zakątki basenu Morza Śródziemnego. Jedna konkretna dorycka kolumna z tego miejsca znajduje się obecnie w Wenecji, we Włoszech. Została usunięta z tego terenu w okresie, gdy Republika Wenecka wywierała znaczący wpływ na Morze Egejskie. Dla potęg morskich, takich jak Wenecjanie, starożytne ruiny były często postrzegane jako wygodne źródło wysokiej jakości materiałów budowlanych lub jako prestiżowe trofea zdobiące ich własne miasta. Ta praktyka ponownego wykorzystania, czyli 'spolia', była powszechna w całej historii. Odzwierciedlała pragnienie połączenia nowoczesnych imperiów z postrzeganą chwałą i autorytetem klasycznej starożytności. Zobaczenie fragmentu Sunion na weneckim dziedzińcu podkreśla złożone losy tych ruin, które były często grabione lub wymieniane przez podróżników, kolekcjonerów i zdobywców na długo przed rozpoczęciem nowoczesnych działań konserwatorskich. Ten pojedynczy przemieszczony filar służy jako fizyczne ogniwo między morską spuścizną Aten a późniejszą dominacją weneckich kupców morskich. Podkreśla on globalny zasięg i trwałą atrakcyjność greckich form architektonicznych, nawet gdy zostały one wyrwane ze swojego pierwotnego, sakralnego kontekstu.

Photo: JBradyK · CC BY-SA 4.0

Budowę obecnej świątyni rozpoczęto w 444 roku p.n.e. i ukończono ją w zaledwie cztery lata. Choć żadne zapisy historyczne nie wymieniają konkretnego architekta, badacze często nazywają go 'Mistrzem Hefajstejonu'. Wynika to z faktu, że proporcje i subtelne techniczne udoskonalenia odnalezione w tym miejscu są niemal identyczne z tymi, które można zobaczyć w Świątyni Hefajstosa w Atenach oraz Świątyni Nemezis w Ramnunt. Projekt należy do tej samej wyrafinowanej szkoły myślenia, która stworzyła Partenon. Pomimo odległego położenia, przy realizacji świątyni nie szczędzono kosztów. Symetria i precyzja sugerują pracę wysoko wykwalifikowanego zespołu kamieniarzy, którzy prawdopodobnie przybyli z centrum miasta, aby pracować nad tym projektem. Każdy element został obliczony tak, aby przy oglądaniu od strony morza sprawiał wrażenie doskonałej równowagi. Do czasu ukończenia świątyni w 440 roku p.n.e. stała się ona punktem centralnym święta w Sunion, które odbywało się co cztery lata i obejmowało regaty świętych okrętów. Ten okres budowy reprezentuje moment, w którym Ateny były najbardziej pewne siebie, wykorzystując architekturę do manifestowania swoich wartości kulturowych i religijnych na krańcach swojego terytorium.

Mierlo (Author: Frank van Mierlo The temple of Poseidon at Ak Sounion Greece. It marks the border between the stormy Aegean sea and the calmer Saronic Gulf. For thousand of years this has been a welcome sight for sailors who approached Athens. ) · CC BY 2.5

Z tej wysokości można spojrzeć na Zatokę Sarońską i zrozumieć kluczowe znaczenie militarne świątyni. W starożytności sanktuarium było otoczone murem obronnym, co zmieniało cały cypel w ufortyfikowaną bazę morską. Był to główny punkt obserwacyjny ateńskiej marynarki wojennej. Strażnicy stacjonujący tutaj mogli monitorować wszelkie statki zbliżające się od strony Eginy, rywalizującego miasta-państwa, lub wypatrywać floty perskiej. Każdy wrogi ruch był przekazywany do Aten za pomocą sygnałów ogniowych lub szybkich statków posłańców. Świątynia pełniła funkcję strażnika, chroniąc kluczowe szlaki morskie wykorzystywane do importu zboża i srebra. Podczas wojny peloponeskiej miejsce to było silnie ufortyfikowane, aby zapobiec blokadom wroga. Połączenie świętej świątyni z garnizonem wojskowym było powszechne w greckiej strategii, ponieważ zapewniało, że bogowie chronią najbardziej narażone granice miasta. Nawet podziwiając architekturę, pamiętaj, że dla żołnierza na warcie te kolumny stanowiły tło dla działań o wysoką stawkę, mających na celu zachowanie niepodległości Aten.

Photo: George E. Koronaios · CC0

Stojąc blisko krawędzi platformy świątynnej, wiatr od strony wody jest niemal nieustanny, a grunt opada w dół sześćdziesięciometrową przepaścią. Ten zawrotny spadek jest legendarnym miejscem jednej z najsłynniejszych tragedii greckiej mitologii. Tradycja głosi, że król Aten, Egeusz, stał właśnie w tym miejscu, czekając na powrót swojego syna Tezeusza z Krety po starciu z Minotaurem. Tezeusz obiecał zmienić czarne żagle swojego statku na białe, jeśli przeżyje spotkanie. Jednak w swoim podnieceniu zapomniał o tym. Kiedy Egeusz zobaczył na horyzoncie czarne żagle, ogarnął go żal, gdyż uwierzył, że jego syn nie żyje. Według opowieści król rzucił się z tego klifu w wody poniżej. Od tego dnia akwen ten jest znany jako Morze Egejskie na jego cześć. Choć historia jest mityczna, geografia tego miejsca czyni je wiarygodną scenerią dla takiej opowieści. Niezakłócony widok na horyzont pozwala skanować fale tak, jak niegdyś robił to Egeusz, wypatrując znaku powracającej floty. Rozbijające się o skały fale daleko w dole dodają namacalnej warstwy tej starożytnej opowieści o stracie i nadaniu nazwy.

Photo: M.Perdiou · CC BY-SA 4.0

Choć kolumny są najbardziej widocznymi pozostałościami, historia archeologiczna tego miejsca wykracza daleko poza kamienną platformę. Archeolodzy odkryli 'bothros', czyli święty dół wotywny, zawierający setki darów pozostawionych przez starożytnych czcicieli. Znaleziska te datowane są nawet na VIII wiek p.n.e., na wieki przed powstaniem marmurowej świątyni. Dół zawierał bogactwo artefaktów, w tym misterne figurki z brązu, biżuterię i ceramikę. Przedmioty te były dedykowane bogom zarówno przez podróżnych, jak i miejscowych, którzy szukali ochrony podczas morskich podróży lub dziękowali za bezpieczny powrót. Sama liczba ofiar wskazuje, że Sunion było ważnym ośrodkiem życia religijnego na długo przed złotym wiekiem Aten. Święty okręg obejmował również mniejsze kapliczki i budynki administracyjne, które wspierały codzienne życie sanktuarium. Odkrycia te przesuwają punkt ciężkości z wielkiej architektury na poszczególnych ludzi, którzy wspinali się na to wzgórze, aby się modlić. Każda figurka z brązu czy sztuka biżuterii reprezentuje osobistą historię i moment wiary. Badanie tych mniejszych artefaktów dostarcza wglądu w rytuały ludzi, którzy zamieszkiwali to wybrzeże ponad dwa tysiące lat temu.

Photo: A.Savin · CC BY-SA 3.0

Jednym z najważniejszych znalezisk archeologicznych w Sunion była masywna, trzymetrowa marmurowa statua znana jako Kuros z Sunion. 'Kuros' to archaiczna grecka rzeźba przedstawiająca wyidealizowanego nagiego młodzieńca. Posągi te były często używane jako nagrobki lub, jak w tym przypadku, jako dary wotywne dla bogów. Kuros z Sunion datowany jest na około 600 rok p.n.e. i charakteryzuje się sztywną, frontalną pozą z jedną nogą wysuniętą do przodu oraz subtelnym, enigmatycznym wyrazem twarzy znanym jako 'archaiczny uśmiech'. Kiedy Persowie zniszczyli wcześniejszą wapienną świątynię w 480 roku p.n.e., posąg ten był jednym z przedmiotów, które przewrócono. Co ciekawe, później został pochowany w dole wraz z innymi fragmentami zniszczonej świątyni. To pochowanie, choć miało na celu oczyszczenie terenu pod nową budowę, ironicznie zadziałało jak kapsuła czasu. Chroniło delikatną powierzchnię marmuru przed czynnikami atmosferycznymi przez ponad dwa tysiące lat, aż do momentu odkrycia w 1906 roku. Dziś oryginał znajduje się w Narodowym Muzeum Archeologicznym w Atenach, ale jego odkrycie w tym miejscu podkreśla ogromną skalę i bogactwo sanktuarium w okresie archaicznym. Stanowi on przypomnienie o ambicjach artystycznych, które poprzedzały klasyczne marmurowe ruiny, które widzimy dzisiaj.

Francesco Bini · CC BY-SA 4.0