Stadion Panatenajski Audioprzewodnik po polsku

Witamy Państwa na Stadionie Panatenajskim w Atenach. Ta wycieczka przedstawia dzieje stadionu od starożytnego toru wyścigowego po współczesne igrzyska olimpijskie. Człowiek na wysokim cokole to Jeorjos Awerof, grecki biznesmen mieszkający w Egipcie. Przed igrzyskami olimpijskimi w 1896 roku grecki rząd zwrócił się do niego z prośbą o sfinansowanie odbudowy stadionu w marmurze. Prośba ta nadeszła za pośrednictwem księcia koronnego Konstantyna. Awerof przekazał na ten cel dziewięćset dwadzieścia tysięcy drachm. W kwietniu 1896 roku przed stadionem odsłonięto jego pomnik, który stoi tam do dziś.

Photo: George E. Koronaios · CC0

Zanim pojawił się tu marmur, to zagłębienie było torem wyścigowym. Od szóstego wieku przed naszą erą odbywały się tu igrzyska panatenajskie. Festiwal odbywał się co cztery lata ku czci bogini Ateny. Nie było tu porządnych miejsc siedzących. Widzowie siedzieli na naturalnych zboczach wąwozu, który leży między wzgórzami Agra i Ardittos. Około 330 roku przed naszą erą ateński mąż stanu Likurg zbudował tu stadion, głównie z myślą o tych igrzyskach. Jeden z badaczy sugeruje, że mógł on jedynie ulepszyć starszy obiekt. Stara inskrypcja datowana na 329 rok przed naszą erą wymienia mieszkańca Platejów imieniem Eudemos. Przekazał on na prace budowlane tysiąc jarzm wołów, czyli par zwierząt zaprzężonych razem. Marmurowe stopnie wyginające się wokół zagłębienia powstały znacznie później.

Bengt Nyman from Vaxholm, Sweden · CC BY 2.0

Kallimarmaro, druga nazwa stadionu, oznacza po grecku piękny marmur. Stadion ten opisywany jest jako jedyny na świecie zbudowany w całości z marmuru. Jego budulcem jest marmur pentelicki, cięty w bloki ciosowe. Ciosy to gładkie, ociosane kamienie układane w równe rzędy. Użyto bardzo mało betonu. W latach dziewięćdziesiątych dziewiętnastego wieku stadion odbudowano z marmuru pentelickiego. Architekt Anastasios Metaxas sporządził plan, wykorzystując wyniki wcześniejszych wykopalisek. Skopiował wymiary i projekt budowli z drugiego wieku. Pewien badacz uznał, że odbudowa bardzo wiernie naśladuje starożytny pierwowzór. Prace ukończono w 1900 roku.

Sjaak Kempe from Groningen, The Netherlands · CC BY 2.0

Pierwsze nowoczesne igrzyska olimpijskie otwarto na tym stadionie w 1896 roku. Grecja nadal posługiwała się starszym kalendarzem juliańskim, więc dniem otwarcia był dwudziesty piąty marca. Według używanego obecnie kalendarza był to szósty kwietnia. Był to Poniedziałek Wielkanocny zarówno dla kościołów zachodnich, jak i wschodnich, a także rocznica niepodległości Grecji. Na trybunach zgromadziło się szacunkowo sześćdziesiąt tysięcy widzów, w tym rodzina królewska. Książę koronny Konstantyn, przewodniczący komitetu organizacyjnego, wygłosił przemówienie. Następnie jego ojciec, król Jerzy Pierwszy, oficjalnie otworzył igrzyska olimpijskie. Większość sportowców stała na płycie stadionu, zgrupowana według narodowości. Lekkoatletyka, gimnastyka, podnoszenie ciężarów i zapasy – wszystkie te dyscypliny rozegrano tutaj. Tylko maraton rozegrano poza stadionem, a jego meta znajdowała się w środku.

Unknown author · Public domain

Do 144 roku naszej ery stadion został odbudowany z marmuru przez Herodesa Attyka. Był Ateńczykiem, który doszedł do najwyższych stanowisk w Rzymie i został rzymskim senatorem. Projekt był w klasycznym greckim stylu, ale jego rozmiary były rzymskie. Stadion mógł pomieścić pięćdziesiąt tysięcy widzów, czyli z grubsza tyle samo co Stadion Domicjana w Rzymie. Bieżnia zachowała tradycyjne metody budowy, miała jednak nowsze elementy przeznaczone do rzymskich rozrywek. Podczas festiwalu na cześć cesarzy na bieżni zabijano dzikie zwierzęta, a gladiatorzy walczyli i ginęli tam. Mimo to głównym przeznaczeniem obiektu pozostały zawody lekkoatletyczne.

Dennis G. Jarvis · CC BY-SA 2.0

Po tym jak Grecja odzyskała niepodległość, prace wykopaliskowe już w 1836 roku odsłoniły ślady stadionu. Później, około 1870 roku, urodzony w Niemczech architekt Ernst Ziller przeprowadził dokładniejsze wykopaliska w tym miejscu. Podczas jego wykopalisk znaleziono część marmurów stadionu oraz cztery hermy. Herma była filarem zwieńczonym wyrzeźbioną głową, często używanym do oznaczania granicy. Ten rzeźbiony kamienny blok ma dwie głowy zwrócone w przeciwne strony, jedną z brodą i kręconymi włosami, a drugą dającą wrażenie młodszej. Na podstawie samego kamienia nie jest jasne, kogo przedstawiają. Nie jest również jasne, czy ten blok jest jedną z tamtych czterech herm. W latach siedemdziesiątych dziewiętnastego wieku na stadionie odbyły się igrzyska Zappasa, będące wczesną próbą wskrzeszenia starożytnych igrzysk. Sponsorował je dobroczyńca Ewangelis Zappas. Igrzyska zgromadziły publiczność liczącą około trzydziestu tysięcy osób.

Photo: LBM1948 · CC BY-SA 4.0

Pierwsze rzędy miejsc siedzących nazywano prohedrią. Jeden marmurowy tron z prohedrii jest przechowywany w Muzeum Brytyjskim w Londynie. Jedna z jego stron przedstawia drzewo oliwne. Ta sama rzeźba przedstawia stół z wieńcami oraz amforę panatenajską, czyli dzban powiązany z festiwalem. Przednia noga tronu jest uformowana w kształcie sowy. Sowy były symbolem Ateny, a siedzenia stadionu dekorowano sowami w formie płaskorzeźby. Wokół Aten znaleziono dziesięć podobnych tronów.

Photo: FANPICGEO · CC BY-SA 4.0

Badaczka Katherine Welch opisała stadion jako wielkie marmurowe schody tarasowo wbudowane w wąwóz w kształcie litery U. Jej zdaniem budowla była wspaniała pod względem materiałów, ale ostentacyjnie prosta w technice wykonania. Na dalszym końcu bieżnia zakręca w półokrąg, a architekci nazywają ten zakrzywiony koniec sfendoną. Wzdłuż prostych rzędy siedzeń opadają w stronę bieżni. Po obu stronach wąwozu wciąż wznoszą się porośnięte sosnami wzgórza.

Photo: George E. Koronaios · CC BY-SA 4.0

Akropol to skalisty szczyt, który Ateńczyci łączyli ze swoją boginią Ateną. Ze stadionu mogą Państwo spojrzeć na szczyt z jego murami i klasyczną świątynią. Domy i drzewa wypełniają zbocza u podnóża skały.

Photo: George E. Koronaios · CC0

Rzymski cesarz Teodozjusz Pierwszy zakazał świąt i krwawych widowisk pod koniec czwartego wieku. Po tym wydarzeniu stadion opuszczono i popadł w ruinę. Jego znaczenie stopniowo popadało w zapomnienie, a na terenie stadionu rosła pszenica. Marmury ze stadionu wbudowano w inne budynki. Rycerze krzyżowi urządzali popisy oręża wśród ruin w czasie łacińskich rządów w Atenach. Później europejscy podróżnicy pisali o sklepionym przejściu w ruinach, które obecnie jest oświetlone niskimi światłami wzdłuż ścian. Pisywali, że młode ateńskie kobiety odprawiały w tym przejściu magiczne rytuały, mając nadzieję na znalezienie dobrego męża.

Jakub Hałun · CC BY 4.0