Klasztor Dafni Audioprzewodnik po polsku

Dafni to bizantyński klasztor położony około jedenastu kilometrów na północny zachód od centrum Aten. Jego nazwa to współczesne greckie słowo oznaczające gaj wawrzynowy, a las obok niego nosi tę samą nazwę. Klasztor leży przy Świętej Drodze, szlaku, który kiedyś prowadził z Aten do Eleuzyny. Ta wycieczka prowadzi od starożytnych ruin do złotych mozaik we wnętrzu. W 1990 roku UNESCO wpisało Dafni na listę światowego dziedzictwa. Dzieli ono ten wpis z Hosios Loukas koło Delf i Nea Moni na Chios. Wszystkie trzy są cenione jako arcydzieła średniobizantyńskiej architektury, zwłaszcza ze względu na mozaiki na złotym tle. Trzęsienie ziemi w 1999 roku mocno uszkodziło Dafni. Klasztor pozostawał wtedy zamknięty przez około dwie dekady, podczas których prowadzono prace renowacyjne. Ponownie otwarto go dla zwiedzających w 2018 roku.

Photo: ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ · CC BY-SA 4.0

Na długo przed powstaniem klasztoru teren ten był poświęcony Apollowi. Stało tu sanktuarium czczące Apolla Dafnijskiego. Jego świątynia została wzniesiona w stylu jońskim, znanym ze smukłych kolumn. Około 395 roku, po tym jak cesarze Teodozjusz i Gracjan nakazali zamknięcie świątyń pogańskich, budowla została zniszczona. Goci prawdopodobnie ją ograbili. Leżące w trawie powalone bloki i bębny kolumn to pozostałości tej starożytnej świątyni. Bęben kolumny to jeden z okrągłych kamiennych elementów, z których układa się kolumnę. Później w tym samym miejscu budowali chrześcijanie. W szóstym wieku wzniesiono tu pierwszy klasztor, skupiony wokół bazyliki, czyli kościoła, który – jak się uważa – miał trzy nawy.

Photo: GeorgiosPap · CC0

Klasztor wykorzystał ponownie kamień ze starej świątyni Apolla. Ostrołukowe arkady w tym przedsionku to późniejsza zmiana średniowieczna. Jedna z czterech jońskich kolumn świątyni zachowała się na miejscu i została ponownie wykorzystana w klasztorze. Pozostałe kolumny wywiózł do Londynu Thomas Bruce, hrabia Elgin. Najbardziej znany jest z wywiezienia z Aten marmurów Partenonu. Muzeum Brytyjskie przechowuje obecnie te kolumny, ich bazy oraz głowice.

Photo: Sp!ros · CC BY-SA 4.0

Sceny z życia Maryi przedstawiono w złotej mozaice w narteksie, wewnętrznym przedsionku kościoła. Pierwszy klasztor w tym miejscu poświęcony był Maryi Dziewicy. W wielu wczesnych i średniowiecznych kościołach narteks jest progiem, krokiem z codziennego życia w sferę sacrum. Ten panel bierze swoją nazwę od Anny, matki Maryi, oraz poselstwa anioła o dziecku, które ma się narodzić. Po lewej stronie kobieta z nimbem wznosi jedną rękę obok małego budynku. Po prawej stronie mężczyzna z nimbem siedzi obok anioła. Inne sceny z życia Maryi obejmują modlitwy Joachima i Anny oraz Dziewicę z Anną.

Unknown author · Public domain

Męka to historia ostatnich dni Jezusa, a panel ten przedstawia jego pojmanie, czyli scenę zdrady Judasza. Tłum postaci w szatach przesuwa się po zakrzywionej powierzchni. Narteks opowiada tę historię w formie szeregu scen. Inne sceny pasyjne w kościele to umywanie stóp uczniów, Ostatnia Wieczerza, ukrzyżowanie i zmartwychwstanie. Mur z cegły nad panelem ułożony jest w jodełkę, a cegły ustawiono pod kątem, tworząc zygzaki.

Giovanni Dall'Orto · CC BY-SA 2.5 it

Dafni przebudowano w jedenastym i dwunastym wieku, kiedy klasztor znów cieszył się dostatkiem. Stara bazylika została rozebrana, ale jej mury obwodowe i cele zachowano i wbudowano w nowy kościół. Plan ma kształt krzyża greckiego z czterema ramionami o równej długości. Każde ramię jest przykryte sklepieniem kolebkowym, czyli sufitem w kształcie tunelu. Małe sklepione przęsła wypełniają naroża i nadają budynkowi prostokątny zarys. W centrum kwadratowe przęsło dźwiga szeroką kopułę. Cztery trompy zamieniają ten kwadrat w ośmiokąt. Trompa to mała półkopuła zbudowana w poprzek naroża, która pozwala kwadratowi utrzymać okrągłą kopułę. Wysokie filary w kształcie litery L, będące solidnymi podporami, pomagają dźwigać kopułę. Okna u podstawy kopuły oświetlają przestrzeń powyżej, dzięki czemu staje się ona jaśniejsza w miarę wznoszenia się w górę.

Photo: Christinelle · CC BY-SA 4.0

Pantokrator oznacza Wszechwładcę lub Wszechmocnego. Medalion przedstawia Chrystusa w chwale, a nie w cierpieniu na krzyżu. Twarz jest surowa, z łukowatymi brwiami i stałym spojrzeniem. Długi nos spotyka się z poziomymi liniami aureoli, tworząc krzyż. Po obu stronach aureoli znajdują się litery I C oraz X C, będące skrótem od imienia Jezus Chrystus. Płaszcz jest niebieski, a jedna dłoń trzyma księgę z okładką wyglądającą na wysadzaną klejnotami. Mozaika datowana jest na około 1100 rok, wczesny okres panowania Komnenów. Okres ten bierze swoją nazwę od rodziny Komnenów, która rządziła Bizancjum. Jej twórca jest nieznany. Złote tło składa się z tesser, małych, sześciennych kawałków kamienia pokrytych szkłem, srebrem lub złotem. Uważa się, że szkło wyprodukowano w samym Dafni. Jedna z opinii nazywa go jednym z największych dzieł sztuki. Uznaje go również za najbardziej budzący podziw i przekonujący ze wszystkich wizerunków Pantokratora, od Kijowa po Cefalu. Badania nad jego konserwacją są zgodne co do tego, że twarz nie zmieniła się zbytnio.

Unknown author · Public domain

W wierzeniach bizantyjskich budynek kościoła był symbolem chrześcijańskiego wszechświata. Miał odzwierciedlać wspaniałość nieba. W Dafni górna część kościoła i kopuła symbolizują niebo, a obszar dolny reprezentuje ziemię. Encyklopedia Britannica opisuje całe wnętrze jako wizualizację chrześcijańskiego kosmosu. W tym projekcie Chrystus przewodniczy z kopuły nad rzeszą świętych, którzy wypełniają dolną część pomieszczenia. W centrum kopuły miejscami złoto odprysło, ukazując jasny tynk. Wokół podstawy kopuły, pomiędzy oknami, stoi szesnastu proroków. Trzymają oni zwoje, których tekst głosi chwałę Chrystusa lub powtórne przyjście, czyli jego spodziewany powrót.

Photo: Papesse Hortense · CC0

Scena Narodzenia wypełnia jeden z zakrzywionych narożników pod kopułą. Scena ta wygina się zgodnie z krzywizną powierzchni. Narodziny Chrystusa przedstawiono w ciemnym otworze przypominającym jaskinię. Niemowlę leży w żłóbku pośrodku. Po lewej stronie widać kobietę w błękicie, a anioły pojawiają się w lewym górnym rogu oraz w partii złota powyżej. Postać z aureolą siedzi w dolnej części sceny. Grecki napis określa tę scenę, a słowo to oznacza narodziny.

Jacob Freeland · CC BY 4.0

Chrystus stoi w wodzie, a Jan Chrzciciel kładzie dłoń na Jego głowie. Nad Chrystusem umieszczona jest gołębica, a na samym szczycie pojawia się dłoń. Po prawej stronie stoją anioły. Grecka inskrypcja określa tę scenę jako chrzest. Sztukę Dafni często opisywano jako powrót do tradycji klasycznych. Jej postaci wyglądają bardziej naturalnie i wtapiają się w otoczenie. Mimo to twarze w tym okresie są często surowe i pozbawione emocji. Ciało Chrystusa jest wymodelowane za pomocą światła i cienia, dzięki czemu wydaje się solidne.

Ktiv · CC BY-SA 4.0