Klooster van Daphni Audiogids in het Nederlands

Daphni is een Byzantijns klooster ongeveer elf kilometer ten noordwesten van het centrum van Athene. De naam is het modern-Griekse woord voor laurierbos, en het bos daarnaast deelt die naam. Het klooster ligt aan de Heilige Weg, de weg die ooit van Athene naar Eleusis leidde. Deze rondleiding voert van de antieke ruïnes naar de gouden mozaïeken binnen. UNESCO voegde Daphni toe aan haar werelderfgoedlijst in 1990. Het deelt die vermelding met Hosios Loukas bij Delphi en Nea Moni op Chios. Alle drie worden geprezen als meesterwerken van de midden-Byzantijnse architectuur, vooral vanwege hun mozaïeken met een gouden achtergrond. Een aardbeving in 1999 beschadigde Daphni zwaar. Het bleef daarna ongeveer twee decennia gesloten terwijl het werd gerestaureerd. Het heropende voor bezoekers in 2018.

Photo: ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ · CC BY-SA 4.0

Lang voor het klooster was deze grond heilig voor Apollo. Hier stond een heiligdom ter ere van Apollo Daphnios. De tempel was gebouwd in de Ionische stijl, bekend om haar slanke zuilen. Rond 395, nadat de keizers Theodosius en Gratianus hadden bevolen om heidense tempels te sluiten, werd de tempel vernietigd. Goten hebben de tempel vermoedelijk geplunderd. Omgevallen blokken en zuiltrommels liggen hier in het gras, overblijfselen van die antieke tempel. Een zuiltrommel is een van de ronde stenen onderdelen waar een zuil uit is opgebouwd. Later bouwden christenen op dezelfde grond. In de zesde eeuw rees hier een eerste klooster op, gecentreerd rond een basiliek, een kerk waarvan wordt aangenomen dat deze drie beuken had.

Photo: GeorgiosPap · CC0

Het klooster hergebruikte steen uit de oude tempel van Apollo. De spitsbogen op deze portiek zijn een latere middeleeuwse wijziging. Een van de vier Ionische zuilen van de tempel is op het terrein bewaard gebleven en hergebruikt in het klooster. De andere zuilen werden naar Londen meegenomen door Thomas Bruce, de graaf van Elgin. Hij is vooral bekend om het meenemen van de Parthenon-marmers uit Athene. Het British Museum bezit nu die zuilen, hun basissen en hun kapitelen.

Photo: Sp!ros · CC BY-SA 4.0

Scènes uit het leven van Maria worden verteld in goudmozaïek in de narthex, het binnenste voorportaal van de kerk. Het eerste klooster op dit terrein was gewijd aan de Maagd Maria. In veel vroege en middeleeuwse kerken is de narthex een drempel, de stap van het dagelijks leven naar het heilige. Dit paneel ontleent zijn naam aan Anna, de moeder van Maria, en de boodschap van een engel over een komend kind. Links heft een vrouw met een nimbus één hand op naast een klein gebouw. Rechts zit een man met een nimbus naast een engel. Andere scènes uit het leven van Maria zijn onder meer de gebeden van Joachim en Anna, en de Maagd met Anna.

Unknown author · Public domain

De passie is het verhaal van de laatste dagen van Jezus, en dit paneel wordt beschouwd als zijn gevangenneming, de scène die bekendstaat als het verraad van Judas. Een menigte figuren in gewaden beweegt zich over het gebogen oppervlak. De narthex vertelt dat verhaal als een reeks scènes. Andere passiescènes in de kerk zijn onder meer de voetwassing van de discipelen, het laatste avondmaal, de kruisiging en de wederopstanding. Het metselwerk boven het paneel is gelegd in een visgraatmotief, waarbij de bakstenen in hoeken zijn geplaatst om zigzaglijnen te vormen.

Giovanni Dall'Orto · CC BY-SA 2.5 it

Daphni werd in de elfde en twaalfde eeuw herbouwd, toen het klooster weer welvarend was. De oude basiliek werd afgebroken, maar de omringende muren en cellen bleven behouden en werden in de nieuwe kerk verwerkt. Het grondplan vormt een Grieks kruis, met vier armen van gelijke lengte. Elke arm is overdekt met een tongewelf, een tunnelvormig plafond. Kleine overwelfde traveeën vullen de hoeken en geven het gebouw zijn rechthoekige contouren. In het midden draagt een vierkante travee een brede koepel. Vier trompen veranderen dat vierkant in een achthoek. Een tromp is een kleine halve koepel die over een hoek is gebouwd, waardoor een vierkant een ronde koepel kan dragen. Hoge, L-vormige pijlers, solide steunpunten, helpen de koepel te dragen. Vensters aan de basis van de koepel verlichten de ruimte erboven, zodat het lichter wordt naarmate het hoger rijst.

Photo: Christinelle · CC BY-SA 4.0

Pantokrator betekent Heer van het Universum, of Albeheerser. Het medaillon toont Christus in glorie, niet lijdend aan het kruis. Het gezicht is streng, met gebogen wenkbrauwen en een vaste blik. De lange neus komt samen met de horizontale lijnen van de nimbus en vormt zo een kruis. Aan weerszijden van de nimbus staan de letters I C en X C, een afkorting voor Jezus Christus. De mantel is blauw en één hand houdt een boek vast met een met juwelen bezette kaft. Het mozaïek dateert van rond 1100, vroeg in de Komnenenperiode. Die periode ontleent haar naam aan de familie Komnenos, die Byzantium regeerde. De kunstenaar is onbekend. De gouden achtergrond is gemaakt van mozaïeksteentjes, kleine kubusvormige stukjes steen bedekt met glas, zilver of goud. Men neemt aan dat het glas in Daphni zelf werd gemaakt. In één beoordeling wordt het een van de grootste creaties in de kunst genoemd. Ook wordt het beoordeeld als de meest ontzagwekkende en overtuigende van alle Pantokrators, van Kiev tot Cefalu. Onderzoek naar de restauratie ervan is het er over het algemeen over eens dat het gezicht niet veel is veranderd.

Unknown author · Public domain

In het Byzantijnse geloof was een kerkgebouw een symbool van het christelijke universum. Het was bedoeld om de pracht van de hemel te weerspiegelen. In Daphni staan de bovenkerk en de koepel voor de hemel, en het lagere gedeelte staat voor de aarde. De Encyclopaedia Britannica beschrijft het hele interieur als een visualisatie van de christelijke kosmos. In dat ontwerp regeert Christus vanuit de koepel, boven een schare heiligen die het onderste deel van de ruimte vullen. In het midden van de koepel is op sommige plekken het goud afgebladderd, waardoor er bleek pleisterwerk zichtbaar is. Rond de basis van de koepel staan zestien profeten tussen de vensters. Zij houden rollen vast waarvan de tekst de glorie van Christus verkondigt, of de wederkomst, zijn verwachte terugkeer.

Photo: Papesse Hortense · CC0

De geboorte van Christus vult een van de gebogen hoeken onder de koepel. De scène buigt mee met het gebogen oppervlak. De geboorte van Christus wordt getoond in een donkere, grotachtige opening. Het kind ligt in het midden in een kribbe. Een vrouw in het blauw verschijnt links, en engelen zijn te zien linksboven en in het goud daarboven. Een figuur met een nimbus zit onderaan in de scène. Een Grieks opschrift benoemt de scène en het woord betekent geboorte.

Jacob Freeland · CC BY 4.0

Christus staat in het water, en Johannes de Doper laat een hand op zijn hoofd rusten. Een duif bevindt zich boven Christus, en bovenaan verschijnt een hand. Engelen staan rechts. Een Grieks opschrift benoemt de scène als de doop. De kunst van Daphni wordt vaak omschreven als een terugkeer naar klassieke tradities. De figuren zien er natuurlijker uit en gaan op in hun omgeving. Toch zijn gezichten in deze periode vaak streng en emotieloos. Het lichaam van Christus is gemodelleerd in licht en schaduw, waardoor het solide oogt.

Ktiv · CC BY-SA 4.0