St. John's Co-CathedralAudioprzewodnik

Witamy w jednym z najważniejszych zabytków architektury w basenie Morza Śródziemnego. Ta fasada wydaje się uderzająco prosta, niemal surowa, z ciężkimi narożnikami i brakiem ozdobnych dekoracji. Było to zamierzone. Po dramatycznym Wielkim Oblężeniu w 1565 roku rycerze wciąż pozostawali w defensywnym nastawieniu, a ich główny inżynier wojskowy, Girolamo Cassar, zaprojektował katedrę z solidnymi liniami bastionu. Zbudowany w latach 1573–1577 z lokalnego maltańskiego wapienia, zewnętrzny wygląd maskuje przepych wnętrza. Ten powściągliwy styl manierystyczny służy jako celowa bariera wizualna, oddzielająca surowy świat obowiązków wojskowych od duchowego sanktuarium wewnątrz. Kiedy w końcu przekroczysz progi, przemiana z tego piaszczystego, płaskiego kamienia w feerię złota i kolorów będzie jeszcze bardziej przytłaczająca właśnie dzięki tak prostemu wejściu. Dwie dzwonnice flankują centralną strukturę, stojąc niczym cisi strażnicy nad miastem Valletta. Zwróć uwagę na grube, niezdobione mury, które sugerują bezpieczeństwo i trwałość – wartości, które były najważniejsze dla Zakonu w tej epoce odbudowy.

Photo: MairCalvo · CC0

Prawa dzwonnica posiada charakterystyczny trójtarczowy zegar astronomiczny, cud inżynierii, który służył codziennym potrzebom administracyjnym i religijnym Zakonu. Tarcze te są ułożone w trójkątnej konfiguracji, aby zapewnić pełny kalendarz na pierwszy rzut oka. Duża górna tarcza wskazuje czas, podczas gdy dwie mniejsze tarcze poniżej śledzą datę i dzień tygodnia. Konkretnie, tarcza na dole po lewej pokazuje dzień miesiąca, a ta na dole po prawej wskazuje dzień tygodnia w języku łacińskim. Wewnątrz tej wieży wisi największy dzwon katedry, potężny instrument ważący 7000 kilogramów. Jest to trzeci co do wielkości dzwon na całej Malcie, którego głębokie bicie sygnalizowało niegdyś wszystko: od pór modlitwy po przybycie ważnych dygnitarzy czy ogłoszenie nowego Wielkiego Mistrza. Złożona mechanika zegara astronomicznego pozwalała rycerzom synchronizować swoje życie zarówno z cyklami niebieskimi, jak i rygorystycznym harmonogramem obowiązków religijnych. Pozostaje on rzadkim przykładem tego, jak odmierzanie czasu było zintegrowane z samą tkanką życia wojskowego i zakonnego.

Photo: Hnapel · CC BY-SA 4.0

Wejdź do przestrzeni, która definiuje szczyt barokowego przepychu. Mierząca sześćdziesiąt pięć metrów długości i dwadzieścia metrów szerokości nawy głównej, hala ta była niegdyś prostym wnętrzem z surowego kamienia. Zmieniło się to w latach 60. XVII wieku, kiedy przybył kalabryjski artysta Mattia Preti i spędził dziesięciolecia, przekształcając każdy centymetr kwadratowy wapiennych ścian w pozłacane arcydzieło. Preti nadzorował rzeźbienie skomplikowanych wzorów bezpośrednio w kamieniu, które następnie pokryto płatkowym złotem. Efekt jest tak olśniewający, że słynny powieściopisarz sir Walter Scott opisał to wnętrze jako najbardziej uderzające, jakie kiedykolwiek widział. Ogromna ilość złota i złożoność rzeźbień tworzą wizualny rytm, który prowadzi wzrok w stronę odległego ołtarza. Ta transformacja była częścią szerszych starań Zakonu, by pokazać światu, że nie jest on tylko siłą militarną, ale jedną z najbogatszych i najbardziej wyrafinowanych instytucji religijnych w Europie. Zwróć uwagę, jak światło odbija się od różnych powierzchni, sprawiając, że cała struktura wygląda, jakby była odlana z litego złota, a nie z lokalnego kamienia.

Photo: Georg Karl Ell · CC BY-SA 4.0

Patrząc w górę, widzisz dzieło życia Mattii Pretiego, który spędził pięć lat zawieszony pod tym sklepieniem. Te osiemnaście odrębnych scen opowiada historię życia św. Jana Chrzciciela, patrona Zakonu. Preti zastosował rewolucyjną technikę, malując pigmentami olejnymi bezpośrednio na porowatym maltańskim wapieniu, zamiast używać tradycyjnych metod freskowych. Aby zapobiec wchłonięciu farby, kamień został najpierw zaimpregnowany olejem lnianym. Jedną z najbardziej niezwykłych cech jest użycie 'trompe l'oeil', francuskiego terminu oznaczającego oszukiwanie oka. Preti namalował detale architektoniczne, takie jak kolumny i gzymsy, używając głębokich cieni i świateł, aby stworzyć iluzję trójwymiarowych kamiennych rzeźb tam, gdzie w rzeczywistości jest tylko płaska farba. Postacie zdają się wychylać z architektury, zaludniając niebiańską przestrzeń, która wydaje się otwierać daleko poza fizyczny sufit katedry. Ten ogromny projekt ugruntował status Pretiego jako oficjalnego artysty Zakonu i przekształcił niegdyś surowe sklepienie w nieskończone niebo wypełnione historią religijną.

Denis Barthel (talk) · CC BY-SA 3.0

Posadzka katedry to niezrównane arcydzieło marmurowej inkrustacji, składające się z prawie czterystu indywidualnych płyt nagrobnych. Nie są one jedynie dekoracyjne; wyznaczają groby najbardziej zasłużonych rycerzy i oficerów Zakonu. Każda płyta to unikalne dzieło sztuki, przedstawiające rodzinny herb, trofea wojskowe i łacińskie epitafia, które opowiadają o męstwie i cnotach zmarłych. Płyty wykonano z różnych kolorów marmuru sprowadzonego z całej Europy, starannie dopasowanego niczym gigantyczna układanka. Ponieważ materiał jest dość cienki i delikatny, obowiązuje surowa zasada: zwiedzający muszą nosić płaskie obuwie, aby zapobiec punktowemu naciskowi obcasów, który mógłby uszkodzić marmur. Spacer po tej powierzchni jest jak przechodzenie przez genealogiczną historię europejskiej szlachty, ponieważ podłoga stanowi kolorowy, trwały zapis ludzi, którzy przez wieki bronili Morza Śródziemnego. Ta ogromna mozaika tworzy wrażenie stąpania po samej historii, gdzie każdy krok prowadzi nad innym rodzinnym dziedzictwem lub zapomnianym honorem bitewnym.

Myriam Thyes · Public domain

Przyglądając się poszczególnym płytom podłogowym, zauważą Państwo powracający, nieco makabryczny motyw: szkielety, klepsydry i kosy. Postacie te reprezentują 'memento mori', łacińską frazę oznaczającą 'pamiętaj, że umrzesz'. Ta tradycja artystyczna miała przypominać widzowi, że śmierć jest wielkim wyrównywaczem, zabierającym zarówno rycerzy, jak i zwykłych ludzi, bez względu na ich światową rangę czy majątek. Wiele inskrypcji wzmacnia to przesłanie duchowej pokory. Jedna z wybitnych płyt zawiera łacińską frazę odnoszącą się do 'skarbów w niebie', sugerując, że prawdziwe bogactwo rycerza nie tkwiło w jego zbroi czy posiadłościach, lecz w służbie wierze. Szkielety często przedstawiane są w dynamicznych pozach – niektóre trzymają trąbki, inne ściskają kosy – tworząc żywą, a zarazem ponurą rozmowę między żywymi a umarłymi. To skupienie na śmiertelności odzwierciedlało głęboką religijną pobożność Zakonu, którego członkowie postrzegali swoje życie na ziemi jako tymczasowe przygotowanie do wieczności. Te kamienie sprawiają, że rycerze pozostają obecni w katedrze nawet wieki po swoim odejściu.

Robin & Bazylek · CC BY 2.0

Mattia Preti · 1658 · canvas, oil paint

W Kaplicy Aragońskiej mogą Państwo zobaczyć pierwsze znaczące zlecenie Mattii Preti dla Zakonu. Boczne kaplice katedry były podzielone między różne 'języki', czyli grupy narodowe tworzące wspólnotę rycerzy, a ta należała do hiszpańskojęzycznej grupy aragońskiej. Obraz 'Święty Jerzy na koniu' stanowi punkt centralny kaplicy, ukazując mistrzostwo Preti w stylu dojrzałego baroku. Proszę zwrócić uwagę, jak biały koń został uchwycony w połowie skoku, ustawiony pod takim kątem, że wydaje się wyskakiwać z płótna wprost do kaplicy. Dramatyczne oświetlenie oraz wijące się formy świętego i smoka tworzą poczucie pilnej, wirującej energii. Sukces tego jednego dzieła był tak ogromny, że przekonał Wielkiego Mistrza do zatrudnienia Preti do namalowania całego sklepienia nawy. Przekształciło to artystę z przyjezdnego malarza w bohatera Zakonu, co ostatecznie doprowadziło do jego przyjęcia w poczet Rycerzy Łaski. Potężna postawa konia i powalony smok pod jego kopytami stanowiły odpowiedni symbol zwycięstw zakonu wojskowego.

Mattia Preti · Public domain

Kaplica Aragońska zawiera również wyszukany nagrobek Wielkiego Mistrza Nicolasa Cotonera. W centrum tego barokowego zespołu znajduje się brązowe popiersie samego Wielkiego Mistrza, jednak najbardziej uderzającymi elementami są dwie muskularne, przypominające Atlasa postacie podtrzymujące strukturę. Postacie te reprezentują jeńców wziętych do niewoli podczas licznych bitew morskich Zakonu na Morzu Śródziemnym. Ich napięte mięśnie i wyraziste twarze podkreślają militarne triumfy panowania braci Cotoner. Artysta zastosował wyrafinowaną paletę kontrastujących materiałów, zestawiając białe figury z bogatymi, ciemnymi i kolorowymi marmurami, aby wzmocnić teatralny efekt. Każdy detal, od udrapowanych flag po ozdobne tarcze, został zaprojektowany tak, aby wywołać poczucie triumfu i wiecznej chwały. Pomnik ten jest doskonałym przykładem tego, jak rycerze wykorzystywali sztukę sepulkralną nie tylko do żałoby, ale jako potężne narzędzie propagandy, celebrując swoją rolę obrońców wiary poprzez wielkoskalową, dramatyczną rzeźbę. Ogromny rozmiar i złożoność kamiennych rzeźb czynią go jednym z najbardziej wybitnych pomników w całej katedrze.

Photo: Julian Lupyan · CC0

Państwa uwaga naturalnie kieruje się ku ołtarzowi głównemu, duchowemu sercu katedry. Obszar ten jest pokazem ogromnego bogactwa i pobożności, wykorzystującym materiały o niezwykłej rzadkości i wartości. Sam ołtarz wykonany jest z cennych marmurów i inkrustowany lapis lazuli, głęboko niebieskim kamieniem półszlachetnym, który w czasach budowy był droższy od złota. Nad ołtarzem znajduje się ozdobny baldachim, zaprojektowany tak, aby zapewnić wspaniałą architektoniczną oprawę dla odbywających się tu ceremonii religijnych. Proszę zwrócić uwagę na masywne srebrne lampy wiszące w pobliżu; były to znaczące dary dla katedry, mające płonąć nieustannie. Całe sanktuarium zostało zaprojektowane z myślą o skupieniu wzroku wszystkich osób w nawie na tym jednym świętym punkcie. W epoce rycerzy ołtarz główny był miejscem wyszukanych rytuałów, podczas których Wielki Mistrz i przywódcy religijni Zakonu gromadzili się w blasku srebra i migotaniu złoconych rzeźb. Intensywne użycie płatkowego złota i misternych kamiennych detali tworzy wspaniałe tło dla najważniejszych części liturgii.

Photo: Georg Karl Ell · CC BY-SA 4.0

Za ołtarzem głównym znajduje się monumentalna grupa rzeźbiarska przedstawiająca Chrzest Chrystusa. Był to szczególnie ważny temat dla katedry, ponieważ święty Jan Chrzciciel był patronem Zakonu. Projekt był ostatnim dziełem utalentowanego maltańskiego rzeźbiarza Melchiorre Cafà, choć zmarł on przed jego ukończeniem. Projekt został ostatecznie sfinalizowany przez rzeźbiarza Giuseppe Mazzuoliego. Dwie centralne postacie zostały wykute w białym marmurze, tworząc spokojny i czysty kontrast dla ciężkiego złota i kolorowego marmuru otaczającego sanktuarium. Nad postaciami promieniste złote słońce z gołębicą w centrum symbolizuje obecność Ducha Świętego zstępującego podczas chrztu. Światło z wysokich okien często chwyta te złote promienie, tworząc naturalny blask, który oświetla marmurowe postacie. Ta grupa rzeźbiarska skutecznie domyka wizualną narrację katedry, kierując uwagę z powrotem na fundamentalną tożsamość religijną rycerzy. Interakcja między postaciami a otaczającą architekturą tworzy poczucie świętej przestrzeni, która dominuje w całej absydzie.

Photo: Joseolgon · CC BY 4.0