Roman Theatre of AmmanAudioprzewodnik

Witamy w starożytnym rzymskim mieście Filadelfia, znanym dziś jako Amman. Stojąc na nowoczesnym, rozległym Placu Haszymidzkim, od razu dostrzegamy imponującą skalę Teatru Rzymskiego. Zbudowany w II wieku n.e. za panowania cesarza Antoninusa Piusa, ten cud architektury został zaprojektowany tak, aby pomieścić nawet sześć tysięcy widzów. Wznoszące się rzędy wapiennych siedzisk wykuto bezpośrednio w naturalnym północnym zboczu wzgórza, łącząc stabilność konstrukcji z ukształtowaniem terenu. Rozległy plac u jego podnóża pełni funkcję centralnego miejsca spotkań, podobnie jak wtedy, gdy miasto było ważnym członkiem Ligi Dekapolu. Z tego punktu widokowego można docenić, w jaki sposób starożytni budowniczowie wykorzystali krajobraz, tworząc trwały pomnik, który pozostaje centralnym punktem codziennego życia współczesnego miasta. Spójrz w górę na rozległe, łukowate rzędy siedzeń, które kierują wzrok ku niebu.

Photo: Iainsimpsonstewart · CC0

Szereg wysokich kamiennych kolumn wyznacza krawędź publicznego placu, stanowiąc architektoniczną granicę starożytnego kompleksu miejskiego. Te wysokie filary zwieńczone są zwietrzałymi korynckimi kapitelami, ozdobionymi rzeźbionymi liśćmi akantu, choć wieki wiatru i piasku złagodziły ich misterne detale. Jeśli przyjrzysz się uważnie szczytom kolumn, zobaczysz zachowany poziomy blok architrawu, który wciąż spoczywa na swoim pierwotnym miejscu. W II wieku ta wielka kolumnada pełniła praktyczną i symboliczną funkcję formalnego wejścia. Fizycznie oddzielała tętniące życiem forum miejskie – gdzie kupcy handlowali, a obywatele debatowali – od spokojnego, uporządkowanego otoczenia kompleksu teatralnego. Przejście przez tę bramę oznaczało przejście od chaotycznych spraw miasta do świata dramatu, muzyki i występów. Dziś kolumny stanowią uderzającą ramę architektoniczną, będącą świadectwem eleganckiego planowania urbanistycznego rzymskiej Filadelfii.

Photo: Mervat · CC BY-SA 4.0

Półkolisty poziom u podstawy widowni to orkiestra, centralny punkt starożytnego teatru. W czasach rzymskich ta płaska przestrzeń nie była używana przez chór, jak w teatrach greckich, lecz zarezerwowana na prestiżowe miejsca dla wysokich rangą urzędników i VIP-ów. Niska kamienna bariera oddziela tę przestrzeń od stromych rzędów widowni, zapewniając wyraźny podział. Za orkiestrą znajdują się pozostałości ściany scenicznej, znanej jako scaenae frons. Choć do dziś przetrwały jedynie jej dolne partie, tło to było pierwotnie bogato zdobioną, wielopiętrową konstrukcją z kolumnami, niszami i posągami. Aktorzy korzystali z płytkiej sceny przed tą ścianą, wystawiając sztuki, komedie i tragedie, wykorzystując właściwości akustyczne kamiennego tła, aby nieść swój głos do tysięcy widzów obserwujących spektakl ze stromych ławek powyżej.

Michael Gunther · CC BY-SA 3.0

Obok dużego, prostokątnego kamiennego basenu znajduje się cokół z inskrypcją, który dostarcza kluczowego kontekstu historycznego dla całego kompleksu. Na powierzchni tego bloku wyryto starożytne greckie litery, które formalnie dedykują teatr cesarzowi Antoninusowi Piusowi, rządzącemu Rzymem w II wieku n.e. Głęboko wycięte greckie znaki są wciąż widoczne, choć noszą wyraźne ślady niemal dwutysiącletniego oddziaływania żywiołów. Takie kamienie dedykacyjne były powszechne w budowlach publicznych w całym Cesarstwie Rzymskim, służąc uhonorowaniu cesarskiego patrona i wzmocnieniu władzy Rzymu w prowincjonalnych miastach, takich jak Filadelfia. Fizyczne ślady erozji na bloku, od wyszczerbionych narożników po wyblakłe krawędzie, dokumentują długą historię tego miejsca. Ten skromny kamienny blok stanowi główny dokument historyczny, który wiąże teatr z konkretną epoką rzymskiego dobrobytu.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Łukowe kamienne wejścia wbudowane w masywne boczne sklepienia teatru są historycznie znane jako paradoi. W starożytności te sklepione przejścia boczne pełniły funkcję głównych korytarzy wejściowych dla widzów wchodzących na niższe poziomy widowni, sprawnie zarządzając dużymi tłumami. Dziś te starożytne kamienne sklepienia zostały zaadaptowane do innego celu publicznego. Obecnie mieszczą Muzeum Folkloru Jordanii, łącząc fizyczne pozostałości rzymskiej przeszłości z nowoczesnymi staraniami na rzecz ochrony i celebrowania dziedzictwa jordańskiego. Grube wapienne ściany sklepień zapewniają naturalne, klimatyzowane środowisko, które pomaga chronić delikatne eksponaty wewnątrz. Spacer przez te chłodne, łukowate przejścia pozwala doświadczyć inżynierii przestrzennej architektury rzymskiej, jednocześnie przenosząc się do przestrzeni poświęconej historii kulturowej współczesnych mieszkańców regionu.

Photo: Daniel Case · CC BY-SA 3.0

Wewnątrz muzealnych gablot znajdziesz kolekcję tradycyjnych instrumentów muzycznych, które opowiadają historię dziedzictwa kulturowego Jordanii. Wśród eksponatów znajduje się rababa, tradycyjny jednostrunowy instrument pokryty zwierzęcą skórą, od dawna używany przez beduińskich poetów do akompaniamentu podczas recytacji epickich historii ustnych. Obok niej znajdują się różnorodne bębny ze skórzanymi membranami oraz proste flety trzcinowe – instrumenty, które stanowiły rytmiczny i melodyczny fundament uroczystości w społecznościach koczowniczych i rolniczych. Obiekty te podkreślają długą historię muzyki ludowej, przekazywanej z pokolenia na pokolenie. Prezentacja tych instrumentów w zaadaptowanych sklepieniach teatru rzymskiego tworzy wyjątkowe połączenie sztuki dawnej i nowoczesnej, pokazując, jak tradycja muzykowania i wspólnego świętowania jest kontynuowana w murach wzniesionych z myślą o rozrywce niemal dwa tysiące lat temu.

Michael Gunther · CC BY-SA 4.0

Potężny, stromy łuk kamiennych ławek wznoszący się nad orkiestrą nazywany jest cavea. Aby zarządzać ruchem nawet sześciu tysięcy widzów, rzymscy inżynierowie podzielili widownię na trzy wyraźne poziome sekcje, oddzielone szerokimi przejściami zwanymi diazomata. Podziały te nie służyły jedynie kontroli tłumu; egzekwowały one również sztywne hierarchie społeczne Cesarstwa Rzymskiego. Najniższy poziom, najbliższy scenie i orkiestrze, był zarezerwowany dla miejskich elit, w tym sędziów, kapłanów i zamożnych patronów. Środkowy poziom zajmowali obywatele rzymscy, kupcy i żołnierze, podczas gdy najwyższe, najbardziej oddalone rzędy przeznaczono dla ogółu społeczeństwa, obcokrajowców i kobiet. Taki układ architektoniczny sprawiał, że miejsce każdego widza w społeczeństwie było wizualnie i fizycznie podkreślane podczas publicznie podkreślane podczas widowisk, czyniąc teatr miniaturowym odzwierciedleniem porządku społecznego rzymskiej Filadelfii.

Photo: Zairon · CC BY-SA 3.0

Stojąc na samym szczycie najwyższego rzędu widowni, można podziwiać dramatyczny widok z lotu ptaka na całą półkolistą strukturę oraz miasto rozciągające się poza nią. Z tego podwyższonego punktu obserwacyjnego staje się jasne, jak przemyślany był plan rzymskich architektów. Teatr został zorientowany w kierunku północnym – była to celowa decyzja inżynieryjna, mająca na celu utrzymanie ostrego pustynnego słońca za plecami widzów podczas popołudniowych przedstawień, co zapobiegało oślepianiu i zapewniało cień. Co więcej, wykucie potężnej konstrukcji bezpośrednio w naturalnym zboczu wzgórza nie było tylko oszczędnością pracy; pozwoliło to również zmaksymalizować naturalne właściwości akustyczne niecki. Fale dźwiękowe generowane na poziomie sceny wędrują w górę po zakrzywionych kamiennych rzędach przy minimalnej utracie głośności, dzięki czemu nawet osoby siedzące na najwyższych ławkach wyraźnie słyszą głosy aktorów. Projekt ten doskonale łączy naturalną geografię z zaawansowaną rzymską inżynierią akustyczną i solarną.

Bernard Gagnon · CC BY-SA 3.0

Zaledwie po drugiej stronie placu od głównego teatru znajduje się znacznie mniejsza, półkolista budowla znana jako Odeon. Wzniesiony, by pomieścić około pięciuset widzów, ten kameralny obiekt wyraźnie kontrastuje z ogromnym, sześciotysięcznym teatrem obok. Historycznie Odeon był w pełni zamkniętą przestrzenią, pierwotnie przykrytą drewnianym dachem, który dawno temu zniknął. Ze względu na mniejszą skalę i zamknięty charakter, był używany głównie do kameralnych występów muzycznych, recytacji poezji i wykładów, gdzie przejrzystość akustyczna miała kluczowe znaczenie. Ponadto Odeon pełnił funkcję miejskiej sali spotkań, goszcząc zebrania rady miejskiej debatującej nad sprawami samorządowymi. Podczas gdy duży teatr zaprojektowano z myślą o wielkich widowiskach dla całej populacji, Odeon służył elitom i kręgom intelektualnym Filadelfii, zapewniając wyspecjalizowaną przestrzeń dla administracji i wyrafinowanych wydarzeń kulturalnych.

Jerzy Strzelecki · CC BY-SA 3.0