Courtauld Institute of ArtAudiogids

Paul Gauguin · 1897-01-01T00:00:00Z · oil paint, canvas

In 1897 schilderde Paul Gauguin dit naakt tijdens zijn tweede verblijf op Tahiti. Het onderwerp is Pahura, Gauguins jonge Tahitiaanse partner. Ze ligt op een bed met een patroon, haar blik onrustig en alert in plaats van slapend. De titel, linksboven ingeschreven, verwijst direct naar Edgar Allan Poe's beroemde gedicht 'The Raven'. Vlak achter het meisje zit een donkere, raafachtige vogel op een plank, wat het gevoel van melancholie of onheil versterkt. Twee mysterieuze figuren praten in de deuropening op de achtergrond; hun aanwezigheid draagt bij aan een sfeer van achterdocht of bespieding. Gauguin gebruikte vlakke kleurvlakken en zware contouren om te breken met het Europese naturalisme. Hij wilde met het schilderij het verlies van onschuld onder het Franse koloniale bewind vastleggen. De rijke paars-, oker- en diepblauwe tinten creëren een sombere, zware sfeer. In tegenstelling tot traditionele westerse naakten uit die tijd, wordt de figuur hier niet gepresenteerd als een object van eenvoudige schoonheid. Ze lijkt eerder gebukt te gaan onder angst. Gauguin schreef dat hij 'een zekere, lang vervlogen barbaarse luxe' wilde suggereren. Hij schilderde dit werk terwijl hij rouwde om de dood van zijn dochter, Aline, wat het alomtegenwoordige gevoel van verdriet kan verklaren. De donkere vogel dient als stille getuige van deze vervagende wereld. De handtekening van de kunstenaar en het jaartal staan duidelijk ingeschreven vlak onder de titel in de linkerbovenhoek.

Jean-Pierre Dalbéra from Paris, France · CC BY 2.0

Hans Eworth · 1550-01-01T00:00:00Z · oil paint, panel

Dit complexe portret uit 1550 toont de Engelse militair en avonturier Sir John Luttrell. Hij komt tevoorschijn uit onstuimig, donker water, met zijn ontblote bovenlichaam en gespierde arm opgeheven in een gebaar van volharding. Rechts vergaat een schip in een hevige storm, getroffen door de bliksem. Deze scène verwijst waarschijnlijk naar Luttrells militaire dienst op zee tijdens de oorlogen met Schotland. In de linkerbovenhoek biedt een groep hemelse figuren een schril contrast met de chaos beneden. Een vrouw die een olijftak vasthoudt, staat symbool voor de Vrede en kijkt neer op de worstelende ridder. Luttrells arm is omwikkeld met een roze-zwarte sjerp, een symbool van zijn militaire rang of persoonlijke trouw. Het schilderij fungeert als een allegorie van overleving en de hoop op vrede na een conflict. Hans Eworth, een Vlaamse kunstenaar die in Engeland werkte, legde Luttrells vastberaden uitdrukking met veel detail vast. Let op de gouden armband om zijn pols en de kleine inscriptie op de rots linksonder, die zijn veerkracht herdenkt.

Hans Eworth · Public domain

Robert Campin · 1415-01-01T00:00:00Z · oil paint, panel

Dit drieluik, bekend als het Seilern-drieluik, is een mijlpaal in de vroeg-Nederlandse schilderkunst. Op het centrale paneel wordt het lichaam van Christus voorzichtig in een stenen graf gelegd. Om hem heen staan rouwende figuren, waaronder Maria Magdalena, die aan het voeteneinde van het graf knielt. De kunstenaar, Robert Campin, bereikte buitengewone details door het relatief nieuwe medium olieverf te gebruiken. Je kunt de individuele tranen op de gezichten zien en de delicate textuur van de doorschijnende sluiers. De achtergrond is een glinsterend goudpatroon, een traditioneel middeleeuws element, maar de figuren zelf hebben een modern, sculpturaal gewicht. Het linkerpaneel toont de schenker van het schilderij die in gebed knielt voor de lege kruisen van Golgotha. Rechts verrijst Christus uit het graf, een scène die de Wederopstanding voorstelt. De kleine schaal van het werk suggereert dat het bedoeld was voor privédevotie in plaats van voor een grote kerk. Kleine bloeiende plantjes aan de voet van het graf zorgen voor een vleugje symbolisch leven in de rouwscène.

Robert Campin · Public domain

David Teniers the Younger · 1656-01-01T00:00:00Z · oil paint, panel

Dit kleine paneel is een kopie van een groter werk van de Italiaanse meester Paolo Veronese. David Teniers de Jonge, een Vlaamse schilder, maakte het als onderdeel van een ambitieus project om de enorme kunstcollectie van aartshertog Leopold Willem te documenteren. De scène toont Adam en Eva in de harde realiteit van het leven buiten de Hof van Eden. Adam is te zien terwijl hij het land bewerkt en tegen een boom leunt terwijl hij een primitief werktuig gebruikt. Eva zit in de buurt en wiegt een van haar kinderen, terwijl een ander kind vlakbij op de grond ligt. Het weelderige paradijs uit hun verleden is vervangen door een rustiek, ruig landschap. Teniers legt de scène vast met snelle, vloeiende penseelstreken die afwijken van de gepolijste stijl van het oorspronkelijke Italiaanse voorbeeld. In de verte graast vee op een heuvel onder een wazige, bewolkte lucht. Deze miniatuurversie stelde de aartshertog in staat om een visueel verslag van zijn meest gewaardeerde bezittingen in een draagbaar formaat te bewaren.

David Teniers the Younger / After Paolo Veronese · Public domain

Rogier van der Weyden · 1430-01-01T00:00:00Z · oil paint, panel

Dit intieme portret dateert van rond 1430 en wordt toegeschreven aan Rogier van der Weyden, een van de meest invloedrijke schilders van de Noordelijke Renaissance. Men denkt dat het onderwerp Guillaume Fillastre is, een prominente kerkelijke functionaris en diplomaat. Hij wordt getoond in een driekwart aanzicht, een standaardhouding die de kunstenaar in staat stelt om de vlakken van het gezicht in licht en schaduw vast te leggen. De man draagt een donkere, met bont gevoerde mantel en een eenvoudige zwarte chaperon-hoed. Hij houdt een klein, opengeslagen boek vast, wat wijst op zijn geletterdheid en hoge sociale status. Een opvallende groene ring is zichtbaar aan zijn vinger terwijl hij zijn hand op de pagina's van het boek laat rusten. Van der Weydens techniek is precies en richt zich op het individuele karakter van de gelaatstrekken van de geportretteerde, van de lichte stoppels op zijn kin tot de bedachtzame uitdrukking in zijn ogen. De effen donkere achtergrond zorgt ervoor dat de volledige aandacht van de kijker uitgaat naar de waardigheid en het intellect van de man zelf.

Rogier van der Weyden · Public domain

Anthony van Dyck · 1638-01-01T00:00:00Z · oil paint

Dit uitzonderlijk brede en smalle schilderij is een schets voor een enorme reeks wandtapijten die nooit is voltooid. Het werk uit 1638 toont koning Karel I die een ceremoniële processie van de ridders van de Kousenband aanvoert. De scène speelt zich af tegen een grandioos klassiek decor met torenhoge bogen en zuilen. Anthony van Dyck gebruikte een monochroom palet van bruin- en grijstinten, waarbij hij zich concentreerde op de compositie en het lichtspel in plaats van op kleur. Ondanks de geringe hoogte bevat het schilderij tientallen figuren, elk weergegeven met een gevoel voor ritme en beweging. De koning is nabij het midden zichtbaar, herkenbaar aan zijn paard en koninklijke houding. Het project was bedoeld om de muren van het Banqueting House in het Whitehall Palace in Londen te versieren. Deze olieverfschets biedt een zeldzame blik op de ambitieuze schaal van hofopdrachten in het 17e-eeuwse Engeland en op Van Dycks vermogen om een complexe menigte te organiseren.

Anthony van Dyck · Public domain

Peter Paul Rubens · 1614-01-01T00:00:00Z · oil paint, panel

Dit warme en liefdevolle portret viert de vriendschap tussen twee grote kunstenaars. Peter Paul Rubens schilderde zijn goede collega Jan Brueghel de Oude samen met Brueghels vrouw, Catharina van Marienberghe, en hun twee kinderen. De compositie is hecht en intiem. Catharina neemt het midden in en draagt een uitbundige kanten kraag die Rubens' vaardigheid in het weergeven van delicate texturen laat zien. Jan Brueghel staat achter haar en kijkt met een kalme, vaste blik de wereld in. Hun dochter Elisabeth staat linksonder met een zware gouden ketting om, terwijl hun zoon Paschasius zijn hand op de arm van zijn moeder laat rusten. De donkere achtergrond brengt het gezin naar voren en benadrukt hun status en huiselijke harmonie. Rubens vermijdt formele stijfheid en legt in plaats daarvan een oprechte verbondenheid tussen de geportretteerden vast. Dit schilderij bleef generaties lang in de familie Brueghel en diende als een privé-herinnering aan hun welvarende en artistieke leven in Antwerpen. Let op de subtiele manier waarop Rubens de blikken van de kinderen gebruikt om de toeschouwer bij het gezin te betrekken.

Peter Paul Rubens · Public domain

Lorenzo Monaco · 1405-01-01T00:00:00Z · tempera, panel

Dit kleine, levendige paneel illustreert het bijbelse verhaal van de Visitatie, het moment waarop de Maagd Maria haar nicht Elisabeth bezoekt. Beide vrouwen zijn zwanger—Maria van Jezus en Elisabeth van Johannes de Doper. Ze ontmoeten elkaar in het midden van de compositie, hun handen in elkaar gevouwen als een gebaar van wederzijdse steun. Lorenzo Monaco was een monnik en een vooraanstaand schilder in het Florence van de vroege 15e eeuw. Zijn stijl kenmerkt zich door elegante, vloeiende lijnen en heldere, decoratieve kleuren. De langgerekte figuren en de ritmische plooien van hun kleurrijke gewaden zijn typerend voor de internationale gotiek. Let op hoe de berg aan de linkerkant en de architecturale structuur aan de rechterkant de centrale ontmoeting omlijsten. Voor de halo's is bladgoud gebruikt, dat het licht vangt en het heilige karakter van de gebeurtenis benadrukt. Het kleine formaat van het paneel suggereert dat het oorspronkelijk deel uitmaakte van een groter altaarstuk, waarschijnlijk een predella, de decoratieve basis. Een begeleidende figuur kijkt toe vanuit de deuropening uiterst rechts.

Lorenzo Monaco · Public domain

Anthony van Dyck · 1618-01-01T00:00:00Z · oil paint, canvas

Dit werk werd geschilderd toen Anthony van Dyck pas negentien jaar oud was en toont het ongelooflijke talent van de jonge Vlaamse kunstenaar. De scène verbeeldt het moment waarop herders arriveren om de pasgeboren Christus te vereren. De compositie is druk en energiek, met figuren die vanaf de linkerkant naar voren leunen om een glimp van het kind op te vangen. Licht straalt uit van het kindje en verlicht de gezichten van de Maagd Maria en de ruwe, doorleefde herders. Dit 'goddelijke licht' fungeert als de primaire bron voor de gehele scène, wat zorgt voor diepe schaduwen en dramatische accenten. U kunt de invloed zien van Rubens, Van Dycks mentor, in de gespierde figuren en de gedurfde penseelvoering. Toch komt Van Dycks eigen stijl naar voren in de gevoelige, bijna elegante uitdrukkingen van de figuren. Een grote aardenwerken kruik en een bundel stro staan op de voorgrond en voegen een vleugje rustiek realisme toe aan de wonderbaarlijke gebeurtenis. Zelfs de os op de achtergrond is weergegeven met een zware, fysieke aanwezigheid.

Anthony van Dyck · Public domain

Quinten Metsys · 1500-01-01T00:00:00Z · oil paint, panel

Dit verfijnde schilderij uit circa 1500 toont de Maagd Maria die het Christuskind vasthoudt. Ze staat onder een imposante renaissanceboog, versierd met gebeeldhouwde cherubijntjes en guirlandes. Achter de boog biedt een glimp van een uiterst gedetailleerd landschap en een gotische kathedraal een blik op de overgang van de middeleeuwse wereld naar de renaissance. De Maagd heeft opvallend lang, golvend haar dat over haar blauwe gewaad valt, een traditioneel symbool van haar zuiverheid. Het kind reikt naar haar uit, een gebaar dat de goddelijke figuren menselijk maakt. Quinten Metsys was een van de grondleggers van de Antwerpse schilderschool en dit werk toont zijn vermogen om Italiaanse invloeden te combineren met de traditionele detaillering van de Noordelijke kunst. De marmeren zuilen aan weerszijden zijn geschilderd met een wervelende, gevarieerde textuur om echte steen na te bootsen. De betegelde vloer zorgt voor een duidelijk gevoel van diepte en leidt de blik van de toeschouwer naar het heilige paar. Links speelt een engel op een luit, wat een hemels muzikaal element aan de scène toevoegt.

Quinten Metsys · Public domain