PantheonAudioprzewodnik

Witamy na Piazza della Rotonda, tętniącym życiem placu, z którego roztacza się pierwszy wyraźny widok na ikoniczną fasadę Panteonu. Przed Tobą budowla, która wywarła prawdopodobnie największy wpływ na historię architektury. Choć śmiała inskrypcja na froncie przypisuje autorstwo Markowi Agryppie z czasów Augusta, czyli z 27 roku p.n.e., budynek, który widzisz dzisiaj, jest w rzeczywistości arcydziełem epoki cesarstwa. Badania oraz odnalezione na cegłach pieczęcie wskazują, że ta trzecia wersja Panteonu została prawdopodobnie zaprojektowana za panowania cesarza Trajana około 112 roku n.e., a ukończona przez jego następcę, cesarza Hadriana, w 126 roku n.e. Ta przebudowa była ogromnym przedsięwzięciem, które trwało około 14 lat. Miała ona zastąpić dwie wcześniejsze konstrukcje zniszczone przez pożary. Zachowując imię pierwotnego fundatora na nowym budynku, Hadrian podążył za tradycją dedykowania wielkich dzieł swoim poprzednikom. Dziś przetrwanie Panteonu graniczy z cudem – pozostaje on najbardziej kompletną starożytną budowlą w Rzymie, oferując nam rzadki, bezpośredni kontakt z potęgą Cesarstwa Rzymskiego u szczytu jego rozkwitu.

Photo: Pymouss · CC BY-SA 4.0

W sercu Piazza della Rotonda stoi obelisk Macuteo, umieszczony na szczycie barokowej fontanny. Ten pomnik z czerwonego kamienia nie został wykuty w Rzymie, lecz sprowadzony z Egiptu. Pierwotnie stworzył go faraon Ramzes II dla Świątyni Ra w Heliopolis. Jego obecność na tym placu jest świadectwem głębokiej fascynacji Rzymian kulturą egipską, która osiągnęła swoje apogeum po podboju doliny Nilu. Dla Rzymian posiadanie tak potężnych monolitów było najwyższym dowodem władzy i możliwości logistycznych. Podróż tego obelisku – z egipskich kamieniołomów, przez Morze Śródziemne, aż do centrum miasta – była wyczynem inżynieryjnym, który dorównywał wysiłkowi włożonemu w budowę samego Panteonu. Co ciekawe, kamień obelisku jest geologicznie spokrewniony z kolumnami portyku, które widzisz za nim, ponieważ oba materiały pochodzą z tych samych odległych krain. Obelisk ten służy jako symboliczny most, łączący kult solarny starożytnego Egiptu z rzymską świątynią poświęconą wszystkim bogom.

Photo: Livioandronico2013 · CC BY-SA 4.0

Kierując się w stronę wejścia, zwróć uwagę na masywny portyk wsparty na szesnastu monolitycznych kolumnach. Nie zostały one zbudowane z nałożonych na siebie bębnów, jak to było powszechne w wielu starożytnych świątyniach; każda z nich została wykuta z jednego, litego bloku szarego i różowego egipskiego granitu. Każda kolumna ma około 12 metrów wysokości i waży około 60 ton. Wyobraź sobie logistyczne wyzwanie, jakim był transport tych olbrzymów w II wieku n.e. Wydobywano je w górach wschodniego Egiptu, wleczono na saniach do Nilu, transportowano barkami przez Morze Śródziemne, a następnie wysyłano do portu w Ostii. Stamtąd spławiano je rzeką Tyber w to właśnie miejsce. Precyzja wymagana do ustawienia ich w pionie i tak idealnego wyrównania jest zdumiewająca. Wykorzystanie tak egzotycznych i trudnych do zdobycia materiałów było świadomym wyborem rzymskich cesarzy, mającym ukazać ogromny zasięg ich imperium. Stojąc u ich podstawy, czujesz, jak skala kamienia podkreśla trwałość i potęgę, które Panteon miał emanować.

Photo: Sailko · CC BY-SA 3.0

Przyjrzyj się uważnie dużym brązowym literom na fryzie, które głoszą: 'M·AGRIPPA·L·F·COS·TERTIVM·FECIT'. W języku łacińskim oznacza to: 'Marek Agryppa, syn Lucjusza, konsul po raz trzeci, zbudował to'. Przez wieki inskrypcja ta skłaniała historyków do przekonania, że obecny budynek to oryginalna świątynia wzniesiona za panowania Augusta. Wiemy jednak, że tekst ten jest nieco mylący. Choć Marek Agryppa rzeczywiście zbudował pierwszy Panteon w tym miejscu, został on dwukrotnie zniszczony przez pożar. Konstrukcja, na którą patrzysz, była w rzeczywistości dziełem cesarza Hadriana, powstałym około 150 lat później. Zamiast przypisywać sobie zasługi za ten cud architektury, Hadrian postanowił powielić oryginalną inskrypcję ze świątyni Agryppy. Ten gest pokory i szacunku wobec ojców założycieli imperium był znakiem rozpoznawczym panowania Hadriana. Zachowując imię Agryppy, Hadrian połączył własne dziedzictwo ze złotym wiekiem Augusta, sprawiając, że budynek stał się wiecznym pomnikiem, a nie nową konstrukcją.

Remi Jouan · CC BY-SA 3.0

Wejścia do Panteonu strzeże para potężnych, ciemnych drzwi z brązu. Są to oryginalne rzymskie zabytki, co czyni je jednymi z najstarszych i najcięższych funkcjonalnych drzwi na świecie. Są one tak idealnie wyważone na zawiasach, że nawet dziś można je otwierać i zamykać z względną łatwością, pomimo ich ogromnego ciężaru. Choć same drzwi przetrwały, większość brązu, który niegdyś zdobił portyk nad Tobą, już nie. W XVII wieku papież Urban VIII, członek wpływowej rodziny Barberini, nakazał usunięcie masywnych brązowych dźwigarów podtrzymujących sufit portyku. Metal ten przetopiono, aby stworzyć osiemdziesiąt armat dla Zamku Świętego Anioła i prawdopodobnie wykorzystano go do budowy baldachimu w Bazylice św. Piotra. Ten akt państwowego łupiestwa wywołał oburzenie wśród Rzymian, co doprowadziło do powstania słynnej paskwili, czyli wiersza protestacyjnego: 'Quod non fecerunt barbari, fecerunt Barberini' – co oznacza: 'Czego nie zrobili barbarzyńcy, zrobili Barberini'. Drzwi te pozostają samotnym przypomnieniem o brązowym przepychu, który niegdyś całkowicie pokrywał wejście do świątyni.

Ank Kumar · CC BY-SA 4.0

Gdy wchodzisz do środka, przytłaczające poczucie przestrzeni jest wynikiem tego, co architekci nazywają 'doskonałą harmonią geometryczną'. Wnętrze Panteonu to w istocie idealna sfera zawarta wewnątrz cylindra. To nie tylko złudzenie optyczne; wysokość od marmurowej posadzki do samego szczytu kopuły wynosi dokładnie 43,3 metra, co jest wartością równą średnicy wnętrza. Gdybyś odwrócił kopułę do góry dnem, idealnie wpasowałaby się w przestrzeń poniżej, opierając swoją podstawę na podłodze. Dla Rzymian geometria ta miała głębokie znaczenie symboliczne. Okrągła posadzka i wznosząca się kopuła miały reprezentować glob ziemski oraz sferę niebieską. Tworząc przestrzeń, w której wymiary poziome i pionowe są identyczne, architekci osiągnęli poczucie równowagi i wieczności. Taki projekt sprawia, że niezależnie od tego, gdzie stoisz, znajdujesz się w centrum idealnie proporcjonalnego wszechświata, co odzwierciedla rzymską wiarę w bosko uporządkowany świat.

Photographed by: Per Palmkvist Knudsen · CC BY-SA 2.5

Spójrz w górę na zapierającą dech w piersiach kopułę, arcydzieło, które wciąż dzierży rekord największej na świecie kopuły z niezbrojonego betonu. Ważąca ponad 4500 ton metrycznych, jej przetrwanie jest cudem rzymskiej inżynierii. Architekci zastosowali kilka sprytnych technik, aby zapobiec zawaleniu się konstrukcji pod własnym ogromnym ciężarem. Zwróć uwagę na 140 wgłębionych kwadratów, zwanych kasetonami, ułożonych w pięciu pierścieniach po 28. Nie są one tylko dekoracją; zaprojektowano je tak, aby usunąć nadmiar betonu z wnętrza, znacząco odciążając konstrukcję bez utraty wytrzymałości. Co więcej, skład betonu zmienia się wraz z wysokością. U podstawy budowniczowie użyli ciężkiego, gęstego kamienia dla maksymalnego wsparcia, ale w miarę jak kopuła zakrzywia się ku górze, przeszli na lżejsze materiały, w tym wulkaniczny pumeks. Ta stopniowa redukcja gęstości zapewnia stabilność konstrukcji. Nawet po blisko 2000 lat współcześni inżynierowie wciąż postrzegają tę kopułę jako szczytowe osiągnięcie projektowania strukturalnego, co dowodzi, że Rzymianie opanowali materiały w sposób, który pozostaje aktualny do dziś.

Photo: Julian Lupyan · CC0

Na szczycie kopuły znajduje się Oculus, otwór o szerokości 9,1 metra, który służy jako jedyne źródło naturalnego światła w budynku. Słowo 'oculus' to po łacinie 'oko' i pełni ono zarówno funkcję praktyczną, jak i symboliczną. Strukturalnie jest to genialne rozwiązanie; pozostawiając sam środek kopuły otwarty, architekci usunęli ciężar z najsłabszego punktu łuku, gdzie ciężki zwornik tradycyjnie wywierałby ogromny nacisk na ściany. Symbolicznie oculus łączy świątynię z niebiosami, pozwalając ruchowi słońca działać jak niebiański reflektor, który w ciągu dnia wędruje po wewnętrznych ścianach. Jedna z najpiękniejszych tradycji związanych z tym otworem ma miejsce co roku w Zielone Świątki. Po mszy lokalni strażacy wspinają się na szczyt kopuły i zrzucają tysiące płatków czerwonych róż przez oculus. Gdy płatki opadają do rotundy, symbolizują zstąpienie Ducha Świętego. To wydarzenie przekształca starożytną kamienną przestrzeń w żywy, oddychający pomnik wiary i historii.

Photographed by: Per Palmkvist Knudsen · CC BY-SA 2.5

Panteon to nie tylko świątynia i kościół, ale także miejsce spoczynku jednych z najbardziej znanych postaci Włoch. Być może najsłynniejszą z nich jest mistrz renesansu, Rafael Santi. Rafael darzył Panteon głębokim, trwającym całe życie uczuciem, postrzegając go jako ostateczny wyraz architektonicznej doskonałości. Jego oddanie było tak wielkie, że po śmierci w 1520 roku poprosił o pochówek właśnie tutaj. Jego szczątki spoczywają w prostym, lecz eleganckim marmurowym sarkofagu. W chwili śmierci Rafael miał zaledwie 37 lat i był u szczytu sławy, pełniąc funkcję głównego artysty na dworze papieskim. Jego pochówek w tym miejscu pomógł ugruntować przemianę Panteonu ze starożytnej relikwii w sanktuarium wysokiej kultury i dumy narodowej. Obecność wielkiego artysty wśród bogów i królów podkreślała renesansową wiarę w boską naturę ludzkiej kreatywności. Patrząc na grobowiec, stoisz przed miejscem pielgrzymek miłośników sztuki z całego świata, którzy przybywają, by oddać hołd człowiekowi, który zdefiniował język wizualny swojej epoki.

Dennis G. Jarvis · CC BY-SA 2.0

Bezpośrednio nad grobowcem Rafaela stoi posąg Madonny z Dzieciątkiem, znany jako 'Madonna della Rotonda'. Figura ta została zamówiona przez samego artystę przed śmiercią, aby czuwała nad jego miejscem wiecznego spoczynku. Jednak najbardziej poruszającym elementem jest tutaj wyryte w pobliżu łacińskie epitafium, ułożone przez słynnego poetę i uczonego Pietro Bembo. Inskrypcja głosi: 'Ille hic est Raphael, timuit quo sospite vinci, rerum magna parens et moriente mori'. W wolnym tłumaczeniu oznacza to: 'Tu leży Rafael, przez którego natura bała się zostać pokonaną, gdy żył, a gdy umierał, bała się, że sama umrze'. Ten poetycki hołd doskonale oddaje ogromny szacunek, jakim darzono Rafaela. W okresie renesansu wierzono, że jego umiejętności były tak wielkie, iż potrafił idealnie odwzorować piękno świata przyrody, niemal rzucając wyzwanie samej twórczej mocy natury. Ten pomnik pozostaje jednym z najbardziej przejmujących punktów styku sztuki, literatury i historii w obrębie tych starożytnych murów.

Dennis G. Jarvis · CC BY-SA 2.0