Monaster Gračanica Audioprzewodnik po polsku

Witamy Państwa w Gračanicy, serbskim monasterze prawosławnym, który stoi tu od czternastego wieku. Znajdująca się przed Państwem cerkiew została wzniesiona przez króla Stefana Milutina i ukończona w 1321 roku. Zastąpiła ona starszą katedrę Najświętszej Bogurodzicy z trzynastego wieku, która była siedzibą biskupów Lipljana. Milutin kazał wyryć swoje powody w kamieniu. Na południowej ścianie wciąż można przeczytać jego słowa: „Widziałem ruiny i zniszczenie świątyni Najświętszej Bogurodzicy w Gračanicy, biskupstwa Lipljana, zbudowałem ją więc od podstaw”. Udekorował ją wewnątrz i na zewnątrz, a cerkiew ta stała się jednym z jego ostatnich wielkich dzieł fundacyjnych. Siedem stuleci później budynek ten wciąż jest działającym monasterem. W 1990 roku Serbia uznała ją za zabytek kultury o wyjątkowym znaczeniu. W 2006 roku została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jako część średniowiecznych zabytków w Kosowie, a jednocześnie cały teren umieszczono na Liście Dziedzictwa Zagrożonego. Brama ta otwiera się zatem zarówno na żyjącą cerkiew, jak i cerkiew zagrożoną.

BLAGO Fund, Inc. · CC BY 4.0

Gračanica jest uważana za szczytowe osiągnięcie średniowiecznego budownictwa serbskiego w tradycji serbsko-bizantyńskiej. Plan cerkwi to podwójny krzyż wpisany, jeden krzyż umieszczony wewnątrz drugiego. Wewnętrzny krzyż nadaje cerkwi pionowy rozmach, wznosząc bryły krok po kroku ku kopule centralnej. Nad narożnikami między ramionami krzyża znajdują się cztery mniejsze kopuły, które nadają całej wieńczącej grupie regularny rytm. Razem z wysoką kopułą centralną daje to pięć. Od strony ołtarza na zewnątrz wystają trzy trójstronne apsydy, z których środkowa jest największa, co nadaje wschodniej stronie subtelną wyrazistość. Same ściany są częścią projektu, zbudowane z naprzemiennych warstw cegły i kamienia. Ten pasiasty wzór miał być widoczny, a nie ukryty pod tynkiem. Późnobizantyjskie projektowanie cerkwi zmierzało dokładnie do takiej stopniowanej, wznoszącej się sylwetki, a Gračanica realizuje to aż po sam szczyt.

BLAGO Fund, Inc. · CC BY 4.0

Zewnętrzny przedsionek, zwany egzonarteksem, dodano pod koniec czternastego wieku. Jego cel był praktyczny: chronić freski na zachodniej fasadzie cerkwi przed pogodą. Pierwotnie miał podwójne arkady, otwarte łuki wychodzące na dziedziniec. W szesnastym wieku arkady te zamurowano, a ściany pokryto nowymi malowidłami, ukończonymi w 1570 roku. Ta renowacja była dziełem patriarchy Makarijego Sokolovicia, jednej z wielkich postaci serbskiego kościoła pod panowaniem osmańskim. Monaster udowodnił już wcześniej, że potrafi funkcjonować pod rządami nowych władców. Za metropolity Nikanora, w latach 1538–1539, działała tu cyrylicka drukarnia. Wydała ona Oktoechos z Gračanicy, księgę śpiewów liturgicznych. Zamurowane łuki wokół tego portalu są widocznym śladem tamtych wieków osmańskich, kiedy monaster zamienił otwartość na przetrwanie.

BLAGO Fund, Inc. · CC BY 4.0

Na łuku w narteksie sędziwy król trzyma w dłoniach małą, pięciokopułową cerkiew. To król Stefan Milutin, namalowany około 1321 roku, ofiarowujący model samej Gračanicy. W bizantyńskiej i serbskiej kulturze dworskiej był to portret fundatora, formalne przedstawienie ofiarodawcy składającego swoje wotum Chrystusowi. Gest ten wskazywał, kto sfinansował budowlę i oddał ją pod boską opiekę. Milutin ukazany jest tu jako starszy człowiek, u schyłku swojego długiego panowania. Namalowany model w jego dłoniach wiernie odzwierciedla rzeczywistą budowlę, łącznie ze wszystkimi kopułami. Trudno o wyraźniejszy podpis fundatora.

BLAGO Fund, Inc. · CC BY 4.0

Obok króla stoi jego małżonka, królowa Szymonida, bizantyńska księżniczka i córka cesarza Andronika Drugiego Paleologa. Na fresku jest młoda i koronowana przez anioły, co stanowi namalowane potwierdzenie sojuszu między serbskim rodem królewskim a bizantyńską rodziną cesarską. Jej twarz jest uszkodzona, a to uszkodzenie zrodziło jedną z najsłynniejszych legend sztuki serbskiej. Według opowieści żołnierze osmańscy wyłupili jej oczy, a poeta Milan Rakić oparł na tym wizerunku swój znany wiersz. Badacze od dawna wątpią jednak w tę wersję, a to, kto uszkodził twarz i dlaczego, nadal budzi spory. Pozostaje sam portret: dziewczyna z Konstantynopola, koronowana przez anioły, na ścianie cerkwi jej męża.

BLAGO Fund, Inc. · CC BY 4.0

Rozciągająca się na ścianie narteksu genealogia dynastii Nemanjićów to pierwsze takie malowidło w sztuce średniowiecznej. Rośnie ona jak żywa winorośl, wyrastająca od Stefana Nemani, założyciela dynastii, i biegnąca przez pokolenia, by zakończyć się na samym Milutinie. W górnej części aniołowie wychylają się z obu stron, oddając cześć postaciom na gałęziach. Drzewo to działało na dwa sposoby naraz. Było obrazem religijnym, umieszczającym królujący ród pośród świętych. Było też oświadczeniem politycznym, sporządzonym u szczytu potęgi serbskich królów, które rościło sobie prawo do sakralnego usankcjonowania dynastii. Linia rodowa kończy się celowo na człowieku stojącym w tej cerkwi. Milutin pojawia się na własnym drzewie genealogicznym jako jego żywa kulminacja.

BLAGO Fund, Inc. · CC BY 4.0

W narteksie znajduje się jeden z najbardziej szczegółowych cykli Sądu Ostatecznego w malarstwie średniowiecznym, wykonany około 1321 roku. Na tutejszej ścianie brodata postać siedzi, przytulając do piersi mnóstwo małych dusz, podczas gdy zbliża się do niej szpaler ludzi. To Abraham w raju, przyjmujący sprawiedliwych. Takie cykle obejmowały wszystko: raj, ważenie dusz oraz potępienie, rozpisane ścianę po ścianie. Narteks był progiem cerkwi, przejściem między dziedzińcem a świętym wnętrzem. Każdy wierny wchodząc do środka, przechodził przez opowieść o końcu świata. Malowidło sprawiało, że wybór sposobu życia stawał się nieunikniony, tuż u drzwi nawy.

BLAGO Fund, Inc. · CC BY 4.0

Wewnątrz nawy malowidła należą do najstarszej warstwy cerkwi, wykonanej w 1321 i 1322 roku. Kompozycje dotyczą ziemskiego życia Chrystusa oraz kalendarza kościelnego, czyli sekwencji świąt w ciągu roku. Wielką sceną jest tu Zaśnięcie Matki Bożej, czyli odejście Dziewicy, co wiąże się bezpośrednio z poświęceniem cerkwi Najświętszej Bogurodzicy. Dzieło przypisuje się mistrzom malarstwa Michałowi i Eutychiosowi z Salonik, pracującym ze swoimi asystentami, choć to przypisanie opiera się na ocenie naukowej. Ich styl należy do tego, co historycy sztuki nazywają renesansem paleologowym, czyli luksusową i emocjonalnie żywą bizantyjską manierą panowania Milutina. Malowidła Gračanicy zajmują najwyższe miejsce wśród osiągnięć tego okresu. Przetrwały też wyjątkowo dobrze przez siedem stuleci.

BLAGO Fund, Inc. · CC BY 4.0

Całe wnętrze wznosi się ku jednemu punktowi: kopule centralnej, wysoko ponad skrzyżowaniem naw. Wewnątrz czaszy patrzy w dół Chrystus Pantokrator, otoczony wieńcem niebiańskich postaci wokół bębna. W bizantyjskiej dekoracji cerkiewnej Pantokrator w kopule był standardowym punktem kulminacyjnym, wszechwładnym Chrystusem sprawującym pieczę nad wszystkim, co znajduje się poniżej. To, co sprawia, że to rozwiązanie działa, to architektura pod nią. Kopuła spoczywa na czterech wolnostojących filarach, a podwójnie wpisany krzyż planu unosi sklepienie wysoko ponad wiernym. Od posadzki wzrok pnie się w górę poprzez uskokowe bryły, które wzniesiono od zewnątrz. Tutaj spełnia się pionowa obietnica zewnętrznej sylwetki, a wizerunek na jej szczycie zachował się w wyjątkowym stanie.

BLAGO Fund, Inc. · CC BY 4.0

Wschodnia część cerkwi to prezbiterium, w którym liturgia jest sprawowana od czternastego wieku. Tutejszy plan jest staranny: diakonikon i proteszis, czyli pomieszczenia służbowe otaczające apsydę, są odgrodzone pełnymi ścianami. Rzędy fresków przedstawiających biskupów w pełnych szatach zdobią ściany wokół ołtarza, a sam katolikon znajduje się o poziom wyżej niż narteks. Wyposażenie znajdujące się przed Państwem pochodzi z późniejszego okresu osmańskiego. Wrota Królewskie ikonostasu zostały zamówione w 1564 roku przez metropolitę Dionisijego, którego śmierć namalowano w narteksie. Za patriarchy Pajsijego, który zabezpieczył ołowiany dach cerkwi, w 1620 roku wykonano dla ikonostasu wielki krzyż z krucyfiksem. Średniowieczny plan wciąż służy swojemu pierwotnemu obrzędowi, bez przerwy.

BLAGO Fund, Inc. · CC BY 4.0