Bigorski monaster św. Jana Chrzciciela Audioprzewodnik po polsku

Witamy w Bigorskim monasterze św. Jana Chrzciciela, macedońskim monasterze prawosławnym w stromym wąwozie rzeki Radiki, niedaleko drogi biegnącej między Debarem a Gostiwarem. Jego kamienna brama z blankami i łukowe wejście wznoszą się niczym mała twierdza, a za nimi stoi wspólnota, której początki sięgają ponad tysiąc lat wstecz. Tradycja wymienia założyciela: mnicha o imieniu Jovan Debranin, który założył monaster w 1020 roku. Inna tradycja czyni go Janem z Debaru, który został pierwszym arcybiskupem Ochrydy. Czy mnich i arcybiskup to ta sama osoba, uznano za nieudowodnione. Pewne jest wezwanie, ponieważ cały ten dom należy do świętego Jana Chrzciciela. Przez tę bramę rozciągają się dziedziniec z jasnego kamienia, cerkiew i bardzo długa historia.

Photo: Jovanka.talevska · CC BY-SA 4.0

Jasny kamień w tych murach nadaje monasterowi nazwę, jak głosi tradycja. Jest to miękki, porowaty wapień spotykany w tutejszych górach, znany lokalnie jako bigor, a Bigorski oznacza po prostu miejsce bigoru. Sam budynek jest lekcją radzenia sobie ze stromym zboczem. Zamiast jednej wielkiej bryły monaster pnie się po wzgórzu tarasami: wielokondygnacyjne budynki mieszkalne, galerie i skrzydła łączące, spiętrzone i zgrupowane razem niczym mała twierdza. Wśród budynków stoją także wieża obronna i kostnica. Znaczna część tej elewacji nabrała kształtu między końcem XVIII a początkiem XIX wieku, kiedy monaster znajdował się u szczytu swojego rozkwitu. Postrzegane razem tarasy tworzą jedną masywną kamienną bryłę, celowo zbudowaną tak, aby wyglądać na niezdobytą.

Photo: Делфина · CC BY-SA 3.0

Trzy pozłacane smocze głowy wychylają się stąd z kamiennego muru, a każda wlewa cienką wstęgę wody do znajdującego się poniżej basenu. Fontanna, która nigdy nie przestaje płynąć, to dawny wyraz gościnności prawosławnych monasterów, stanowiący część codziennego rytmu wspólnoty i jej gości. Ta zasłużyła na miejsce również w literaturze. Błaże Koneski, wielki macedoński poeta, napisał o niej w 1988 roku wiersz zatytułowany „Napis na fontannie”.

Photo: Slavica Panova · CC BY-SA 3.0

Wielki brązowy dzwon wisi w kamiennym łuku przed cerkwią, zwartą budowlą zwieńczoną pojedynczą kopułą. Jest ona poświęcona świętemu Janowi Chrzcicielowi, a wielkim świętem monasteru jest Ścięcie jego głowy, obchodzone dwudziestego dziewiątego sierpnia według starego kalendarza i jedenastego września według nowego. Tutejsza wspólnota musiała odbudowywać się niejednokrotnie. W XVI wieku, za panowania sułtana osmańskiego Selima Drugiego, monaster został niemal całkowicie zniszczony i według jednej z relacji z całego kompleksu nie zostało nic stojącego. Legenda dodaje dziwny szczegół: święta ikona świętego Jana z monasteru zniknęła przed płomieniami, a później powróciła nienaruszona, nikt nie wie jak. Odrodzenie nastąpiło w 1743 roku, kiedy hieromnich o imieniu Iłarion odrestaurował monaster i zgromadził nowe bractwo, stając się pierwszym igumenem odnowionej wspólnoty. Przez całą swoją historię mieszkańcy okolicznych regionów Reka i Debar pojawiają się jako jej budowniczowie i odnowiciele.

Photo: Chesta13 · CC BY-SA 4.0

Przed drzwiami cerkwi długi otwarty przedsionek służy jako malowany przedpokój. Wzdłuż jego zewnętrznej ściany biegną pełnopostaciowe wizerunki świętych, z nimbami i w bogatych szatach, niektórzy w ozdobnych zbrojach, każdy z inskrypcją nad głową. Do 1871 roku ten narteks mieścił całą procesję: Klemensa Ochrydzkiego i Nauma, Jana Włodzimierza, braci Cyryla i Metodego oraz średniowiecznych władców Borysa i Iwana Sziszmana. Namalowane na zewnątrz takiej cerkwi, gdzie wierni gromadzili się przed wejściem, obrazy te działały jako nauka, ostatnie słowo pouczenia przed progiem. Wzdłuż przedsionka wiszą latarnie, aby oświetlać postacie po zmroku.

Photo: Marijav2013 · CC BY-SA 3.0

Dwaj koronowani bracia stoją obok siebie na tym fresku, trzymając rozwinięte zwoje pokryte wczesnosłowiańskimi literami. To Cyryl i Metody, dziewięciowieczni apostołowie, którzy stworzyli alfabet, w którym narody słowiańskie po raz pierwszy otrzymały Pismo Święte i liturgię. Ich obecność wiąże monaster z długą tradycją edukacji i słowa pisanego w regionie Ochrydy. Fresk należy do programu dekoracji przedsionka ukończonego do 1871 roku. Jedna z komplikacji zasługuje na szczere wspomnienie. Bułgarski dziennikarz Swetosław Terziew argumentował, że postacie władców Borysa i Iwana Sziszmana na tym przedsionku zostały przemalowane pod rządami serbskimi w latach 1913–1941 i otrzymały imiona innych świętych: Stefana Deczańskiego i Łazarza Hrebeljanovicia. Pozostaje to raczej relacjonowanym twierdzeniem niż ustalonym faktem.

Julian Nyča · CC BY-SA 3.0

Wewnątrz cerkwi ściana między nawą a ołtarzem wcale nie jest ścianą, lecz kondygnacjami rzeźbionego drewna orzechowego. W cerkwi prawosławnej ikonostas dźwiga ikony oddzielające nawę od sanktuarium, a większość z nich jest płaska i uporządkowana. Ten jest głębokim reliefem, kondygnacja po kondygnacji, z malowanymi panelami wkomponowanymi w ramę z liści i postaci. Istnieje dlatego, że opat tak sobie zażyczył. Pod rządami Arseniusza monaster postanowił zbudować jeden z najpiękniejszych ikonostasów swoich czasów i zaangażował najlepszych snycerzy regionu Mijaków. Pracami kierował Petre Filipowski-Garkata ze wsi Gari, u boku którego znajdował się jego brat Marko oraz Makarij Frczkowski z Galičnika, podczas gdy Awram Dichow pracował ze swoimi synami Wasilem i Filipem. Rzeźbienie wykonywano w latach 1829 lub 1830 do 1835. Tak czy inaczej, pomnik tej skali powstał w około sześć lat, całkowicie ręcznie.

Photo: MacedonianBoy · CC BY-SA 4.0

Z bliska rzeźbienie niemal opuszcza drewno. Postacie odznaczają się na tle w głębokim reliefie, niektóre wycięte niemal całkowicie swobodnie: rzemieślnicy pochyleni nad warsztatem, jeźdźcy, zwierzęta i ptaki, winorośle ciężkie od owoców, a wszystko to splecione gęstym ornamentem roślinnym. Panele przedstawiają sceny ze Starego i Nowego Testamentu, w które wpleciono zwierzęta i ptaki wśród listowia; która scena jest którą, drewno zachowuje dla siebie. Sława tego dzieła dotarła daleko. W 1895 roku Damjan Arsow, dawny mieszkaniec Debaru, który przeszedł całą Górę Athos, oświadczył, że nawet tam, pośród wielkich monasterów, nie było niczego, co mogłoby się z nim równać. Wszystko wieńczy rzeźbiony krzyż krucyfiksu, u którego stóp znajdują się lamie, stworzenia zła, pokonane pod krzyżem.

Elen Schurova · CC BY-SA 2.0

Twarz na tej ikonie to jedyna część, którą srebro pozostawia odsłoniętą. Święty Jan Chrzciciel jest otulony bogato opracowaną srebrną okładziną, cyzelowaną i grawerowaną, w której ukryte jest wszystko poza namalowaną twarzą. Pisma klasztorne odnotowują, że ikona stała niechroniona przez trzydzieści pięć lat. Dopiero w 1885 roku została oprawiona w srebro za opatów Michała i Charytona. Własna inskrypcja na okładzinie zawiera śmiałe twierdzenie, że ikona pochodzi z 1020 roku, czyli roku założenia monasteru. Sama namalowana deska uznawana jest za późniejszą, pochodzącą z końca XVI lub początku XVII wieku, tak więc legenda i drewno mówią o różnych wiekach. Tradycja nadaje ikonie jej najdziwniejszą cechę: Jan ukazuje się jako święty trójręki, a trzecia ręka to ręka błogosławiąca, która według wierzeń pomaga rodzicom niemogącym mieć dzieci. Klasyczna opowieść o tym wierzeniu dotyczy albańskiego beja, który przybył z pielgrzymką w XVI wieku. W następnym roku urodził mu się syn, a on oddał cały swój majątek świętemu Janowi, obiecując stałe dostawy oliwy z oliwek ze swoich ziem.

Unknown author · Public domain

Ten malowany panel należy do wielkiej skrzyni relikwiarzowej, kiwotu, który stoi w nawie cerkwi. Wzdłuż jego powierzchni rząd stojących świętych w malowanych szatach otacza Matkę Bożą na tronie z Chrystusem, a każda postać jest podpisana inskrypcją. Sama skrzynia została wykonana w 1834 roku na polecenie opata Arseniusza, tego samego opata, który zamówił ikonostas z drewna orzechowego. To, co w sobie mieści, wymagało podróży, aby to zgromadzić. Relikwie zostały przywiezione z Konstantynopola w 1820 roku przez Chadżiego Nake z Bełczicy, który przyniósł je do domu w dolinie Radiki. W 2000 roku do kiwotu włożono również fragment Drzewa Krzyża Świętego, dołączając do świętych, których on strzeże.

Michael and Daniel painters · Public domain