Cerkiew Świętych Klemensa i Pantelejmona Audioprzewodnik po polsku

Witamy na Plaoszniku, wzgórzu wznoszącym się nad jeziorem Ochrydzkim w starej dzielnicy miasta. Na jego szczycie stoi średniobizantyjska cerkiew o podwójnym imieniu: Świętych Klemensa i Pantelejmona. Ta historia wiąże się z mnichem o imieniu Klemens, uczniem świętych Cyryla i Metodego, mężów, którzy dali Słowianom ich pierwszy alfabet. Klemens przybył do Ochrydy na prośbę bułgarskiego władcy Borysa Pierwszego i zastał na tym wzgórzu starą cerkiew, którą odrestaurował. Wokół niej spoczywały pozostałości czegoś znacznie starszego: wielkiej pięcioczęściowej bazyliki, której filary i zniszczone mury do dziś leżą rozrzucone na zewnątrz cerkwi. Taka jest struktura całego tego miejsca. Pod cerkwią znajduje się wczesnochrześcijańskie sanktuarium. Nad nią stoi dziewięciowieczna fundacja Klemensa. Następnie wieki panowania osmańskiego, które pozostawiły cerkiew w ruinie, oraz odbudowa ukończona w 2002 roku. Każda warstwa wciąż tu jest, jedna na drugiej.

Photo: BrankaVV · CC BY-SA 4.0

Najstarszym budynkiem sakralnym na tym wzgórzu wcale nie była cerkiew Klemensa. Była to wielka wczesnochrześcijańska bazylika o pięciu nawach, a Klemens postawił swoją cerkiew dokładnie na jej fundamentach. Jej pozostałości są do dzisiaj widoczne wokół cerkwi. Najwspanialszy ocalały element znajduje się pod pobliskim zadaszeniem: baptysterium, czyli pomieszczenie, w którym chrztiono nowych chrześcijan. Jego podłoga pokryta jest niezwykle szczegółowymi mozaikami geometrycznymi, ułożonymi na wieki przed narodzeniem Klemensa. Niedaleko stoi kamienna chrzciennica, która według tradycji służyła do chrztu jego własnych uczniów. Wybór tego miejsca przez Klemensa nie był dziełem przypadku. Odbudowywał cerkiew stojącą na gruncie już uświęconym, gdzie chrześcijanie gromadzili się i przyjmowali chrzest przez setki lat. Budowa na tym miejscu oznaczała połączenie jego dzieła z ich pracą.

Photo: Explorer1940 · CC BY-SA 4.0

Paski kamienia i cegły w tych murach kryją sekret tej budowli. To, co tu stoi, jest nowe, a jednak zbudowano to w całości w dawny sposób. Odbudowa rozpoczęła się 8 grudnia 2000 roku, a cerkiew ukończono 10 sierpnia 2002 roku. Prace przeprowadzono ręcznie, używając tych samych materiałów, z których wzniesiono pierwotną cerkiew. Maszyny sprowadzono tylko do jednego zadania: wypolerowania wnętrza. Projekt opierał się na planach architekt Tanji Paskali Buntaszeskiej z Instytutu i Muzeum w Ochrydzie. Aby uzyskać właściwy wygląd, budowniczowie badali cerkwie w Ochrydzie i jej okolicach należące do tych samych faz budownictwa bizantyjskiego. Dlatego kopuły, łukowe otwory i dachówki sprawiają wrażenie autentycznie średniowiecznych, a nie imitacji. Samo murarstwo było argumentem: tę cerkiew odbudowano tak, jak zostałaby zbudowana za czasów Klemensa.

Marcin Konsek · CC BY-SA 4.0

Nad wejściem umieszczono ikonę świętego Klemensa z wyobrażeniem świętego Pantelejmona obok niego. Ten wizerunek stanowi deklarację własności, umieszczoną tuż przy drzwiach. Wskazuje on również na osobliwy szczegół w nazwie tej cerkwi. Kiedy Klemens przybył na miejsce, odrestaurował starą cerkiew na tym wzgórzu. Jednakże opowieść głosi, że nie był usatysfakcjonowany jej wielkością. Zbudował więc nową, większą cerkiew bezpośrednio nad nią i wyznaczył świętego Pantelejmona na jej patrona. Panteleimon nadaje cerkwi drugą część jej podwójnego imienia, które nosi do dziś. Założyciel i patron dzielą te same drzwi.

Marcin Konsek · CC BY-SA 4.0

Ta nawa została wzniesiona jednocześnie w dwóch celach. Klemens korzystał ze swojej cerkwi jako z budynku liturgicznego oraz jako miejsca nauczania swoich uczniów w staro-cerkiewno-słowiańskim języku i głagolicy. Nie pracował sam. Naum z Presławia uczył u jego boku, a razem szkolili schrystianizowanych Słowian w piśmie, które przeniosło Biblię do ich własnego języka. Archeolodzy uważają, że to właśnie tutaj nauczano pierwszych uczniów głagolicy w ramach Pierwszego Państwa Bułgarskiego. Sądząc po projekcie i układzie budynku, badacze twierdzą, że Klemens od początku zamierzał stworzyć tu szkołę literacką. Dlatego miejsce to uważa się za pierwszy i najstarszy zamknięty uniwersytet w Europie, choć twierdzenie to należy raczej do badaczy niż do jakichkolwiek ocalałych dokumentów. Cerkiew nadal służy również swojemu pierwotnemu celowi. Dzięki ikonostasowi, kamiennym kolumnom i wielkiemu żyrandolowi pozostaje działającym miejscem kultu.

This illustration was made by Rašo. An email to Rašo would be appreciated too. · CC BY-SA 3.0

Sklepienia tej cerkwi są pokryte malowidłami od góry do dołu, w pełni w stylu bizantyjskim. Święci spoglądają z okrągłych medalionów, a sceny biblijne rozciągają się na zakrzywionych powierzchniach w odcieniach głębokiego błękitu i złota. Centralną sceną na sklepieniach jest chrzest Chrystusa, z Janem wyciągającym dłoń ku Jezusowi w rzece Jordan oraz aniołami zgromadzonymi na brzegu. To wymowny wybór motywu. Tę cerkiew wzniesiono na miejscu wczesnochrześcijańskiej bazyliki, z jej baptysterium w pobliżu – dokładnie w tym miejscu, gdzie niegdyś nowo nawróceni przyjmowali chrzest. Stulecia później malarze umieścili chrzest samego Chrystusa nad tym samym miejscem. Niezależnie od tego, co jeszcze obejmuje program fresków, ta jedna scena stanowi odpowiedź na budowlę znajdującą się pod nią.

Photo: Emirrnk1 · CC BY-SA 4.0

W posadzkę cerkwi wbudowano szklane panele, podświetlone od dołu, przez które widać dawne mury. Sama posadzka stała się częścią wykopaliska. Pierwsze prace archeologiczne przeprowadził tu w 1943 roku profesor Dimcze Koco, który odkrył fundamenty cerkwi Klemensa. Wykopaliska wewnątrz budynku ujawniły od tamtej pory tunele i krypty. Planowane są kolejne prace, ponieważ archeolodzy spodziewają się dalszych pozostałości poniżej, w tym kolejnych części dawnych bazylik. Wolnostojące filary na zewnątrz cerkwi potwierdzają to przypuszczenie. Potem nadeszła współczesna niespodzianka. 10 października 2007 roku archeolodzy prowadzący tu wykopy znaleźli skarb liczący około 2383 weneckie monety. Pasko Kuzman, wybitny archeolog z Macedonii Północnej, stwierdził, że monety te miały znaczenie przede wszystkim z jednego powodu: dowodzą, że Ochryda i Wenecja były powiązane handlowo.

This illustration was made by Rašo. An email to Rašo would be appreciated too. · CC BY-SA 3.0

Klemens zmarł w 916 roku i został pochowany w posadzce własnej cerkwi. Zgodnie z tradycją przekazywaną na tym wzgórzu, grób w podłodze był tym, który sam przygotował przed śmiercią. Dzisiejsze sanktuarium w tym miejscu stoi na tamtej dawnej strukturze grobowej. Posadzka wokół niego jest w całości szklana, a pod ozdobionym draperią marmurowym sarkofagiem znajduje się płyta z inskrypcją otwarta na spoczywający niżej grób. Sarkofag mieści relikwiarz z relikwiami świętego Klemensa, a ikony świętych Klemensa i Pantelejmona umieszczono po południowej stronie grobu. Ciemnoczerwona tkanina ze złotym krzyżem wyznacza miejsce spoczynku człowieka, który wzniósł tę cerkiew i w niej nauczał. Większość jego relikwii powróciła tu po odbudowie, dzięki czemu święty spoczywa ponownie w obrębie własnych murów.

Photo: Brams · Public domain

Kamienna dzwonnica stojąca obok cerkwi domyka tę opowieść i kryje w sobie więcej niż jedną historię. Częściowo zrujnowana wieża po prawej stronie cerkwi została odrestaurowana podczas odbudowy, a jej nowy dzwon waży trzy tony i został odlany we włoskiej Weronie. Wieża ta symbolizuje również wszystko, co to wzgórze przetrwało. W XV wieku osmańscy Turcy zamienili cerkiew w meczet. Na początku XVI wieku pozwolili na odbudowę zrujnowanych cerkwi i klasztorów, więc cerkiew Klemensa znów się podniosła. Następnie, pod koniec XVI lub na początku XVII wieku, została ponownie zrujnowana, a Osmanowie wznieśli na jej fundamentach kolejny meczet, zwany meczetem Imaret. Meczet ten rozebrano w 2000 roku z oficjalnym uzasadnieniem, że wzniesiono go na pozostałościach tutejszej cerkwi, i wpisano go na listę zniszczonych budynków sakralnych Islamskiej Wspólnoty Religijnej Macedonii. W jego miejscu wyrosło sanktuarium chrześcijańskie. Dziś wzgórze znów należy do pielgrzymów: tysiące macedońskich chrześcijan prawosławnych gromadzi się na Plaoszniku w okresie Wielkanocy i Bożego Narodzenia, aby świętować i brać udział w liturgiach. Niewiele wzgórz na świecie skrywa na jednym małym szczycie tak wiele warstw wiary, straty i powrotu.

Marcin Konsek · CC BY-SA 4.0