Kerk van de Heiligen Clemens en Panteleimon Audiogids in het Nederlands

Welkom op Plaošnik, de heuvel die boven het Meer van Ohrid uitsteekt in de oude wijk van de stad. Op de top staat een midden-Byzantijnse kerk met een dubbele naam: de Kerk van de Heiligen Clemens en Panteleimon. Het verhaal hoort bij een monnik genaamd Clemens, een discipel van de heiligen Cyrillus en Methodius, de mannen die de Slaven hun eerste alfabet gaven. Clemens kwam op verzoek van Boris de Eerste van Bulgarije naar Ohrid en hij vond op deze heuvel een oude kerk, die hij restaureerde. Eromheen lagen de resten van iets dat veel ouder was: een grote basiliek met vijf delen, waarvan de zuilen en afgebroken muren vandaag de dag nog steeds verspreid buiten de kerk liggen. Dat is het patroon van deze hele plek. Onder de kerk ligt een vroegchristelijk sanctuarium. Daarboven de 9e-eeuwse stichting van Clemens. Daarna volgden eeuwen van Ottomaans bewind die de kerk in ruïnes achterlieten, en een herbouw die in 2002 werd voltooid. Elke laag is hier nog steeds, de een op de ander.

Photo: BrankaVV · CC BY-SA 4.0

Het oudste heilige gebouw op deze heuvel was helemaal niet de kerk van Clemens. Het was een grote vroegchristelijke basiliek met vijf beuken, en Clemens bouwde zijn kerk precies op de fundamenten daarvan. De resten ervan zijn vandaag de dag nog steeds rond de kerk zichtbaar. Het mooiste overblijfsel bevindt zich onder een afdak in de buurt: een doopkapel, de ruimte waar nieuwe christenen werden gedoopt. De vloer is bedekt met verfijnde geometrische mozaïeken, die eeuwen voor de geboorte van Clemens zijn gelegd. Vlakbij staat een stenen doopvont, waarvan de traditie zegt dat dit het doopvont was dat gebruikt werd om zijn eigen discipelen te dopen. Voor Clemens was de keuze voor deze plek nauwelijks toevallig. Hij restaureerde een kerk die op reeds heilige grond stond, waar christenen al honderden jaren samenkwamen en werden gedoopt. Erboven bouwen betekende zijn werk met het hunne verbinden.

Photo: Explorer1940 · CC BY-SA 4.0

De gestreepte banden van steen en baksteen in deze muren bevatten het geheim van dit gebouw. Wat hier staat is nieuw, maar het werd volledig op de oude manier gebouwd. De reconstructie begon op 8 december 2000 en de kerk was op 10 augustus 2002 voltooid. Het werk werd met de hand uitgevoerd, met gebruik van dezelfde materialen als in de oorspronkelijke kerk. Machines werden voor slechts één taak ingezet: het polijsten van het interieur. Het project volgde ontwerpen van de architect Tanja Paskali Buntašeska van het Ohrid Instituut en Museum. Om het uiterlijk goed te krijgen, bestudeerden de bouwers kerken in Ohrid en de omgeving die tot dezelfde fasen van Byzantijnse bouw behoren. Daarom ogen de koepels, de boogopeningen en de pannendaken oprecht middeleeuws in plaats van als een imitatie. Het metselwerk zelf was het argument: deze kerk werd herbouwd zoals die van Clemens gebouwd zou zijn.

Marcin Konsek · CC BY-SA 4.0

Boven de ingang hangt een icoon van de heilige Clemens met de heilige Panteleimon naast hem. De afbeelding is een verklaring van eigendom, geplaatst bij de deur zelf. En het wijst op een vreemd detail in de naam van deze kerk. Toen Clemens aankwam, restaureerde hij een oude kerk op deze heuvel. Maar het verhaal gaat dat hij niet tevreden was met de omvang ervan. Dus bouwde hij er een nieuwe, grotere kerk precies bovenop, en hij wees de heilige Panteleimon aan als patroonheilige. Panteleimon geeft de kerk de tweede helft van haar dubbele naam, die ze vandaag de dag nog steeds draagt. De stichter en de patroonheilige delen de deuropening.

Marcin Konsek · CC BY-SA 4.0

Dit schip werd voor twee doelen tegelijk gebouwd. Clemens gebruikte zijn kerk als liturgisch gebouw en als plek om zijn discipelen te onderwijzen in het Oudkerkslavisch en het Glagolitisch alfabet. Hij werkte niet alleen. Naum van Preslav gaf samen met hem les, en samen trainden ze gekerstende Slaven in de letters die de Bijbel in hun eigen taal overbrachten. Archeologen geloven dat dit de plek is waar de eerste studenten van het Glagolitisch alfabet werden onderwezen, binnen het Eerste Bulgaarse Rijk. Afgaande op het ontwerp en de indeling van het gebouw, zeggen onderzoekers dat Clemens het vanaf het begin als een literaire school bedoelde. Daarom staat de plek bekend als de eerste en oudste opgeheven universiteit in Europa, hoewel die bewering eerder bij de onderzoekers hoort dan bij enig overgeleverd document. De kerk dient nog steeds ook haar eerste doel. Met haar iconostase, haar stenen zuilen en haar grote kroonluchter blijft het een actieve gebedsplaats.

This illustration was made by Rašo. An email to Rašo would be appreciated too. · CC BY-SA 3.0

De gewelven van deze kerk zijn van boven tot onder beschilderd, geheel in Byzantijnse stijl. Heiligen kijken u aan vanuit ronde medaillons en bijbelse taferelen sieren de gebogen oppervlakken in rijke blauwe en gouden tinten. In het midden van de gewelven ziet u de doop van Christus, waarbij Johannes naar Jezus reikt in de rivier de Jordaan en engelen zich op de oever hebben verzameld. Dat is een veelzeggende keuze voor een afbeelding. Deze kerk is opgericht op de plek van een vroegchristelijke basiliek, met de doopkapel vlakbij; precies de plek waar bekeerlingen vroeger via het water tot het geloof toetraden. Eeuwen later plaatsten de schilders de doop van Christus zelf op exact dezelfde grond. Wat het fresco-programma verder ook inhoudt, die ene scène vormt het antwoord op het gebouw eronder.

Photo: Emirrnk1 · CC BY-SA 4.0

In de vloer van deze kerk zijn glazen panelen aangebracht, van onderen verlicht, waaronder oud metselwerk zichtbaar is. De vloer zelf is onderdeel van de opgraving geworden. Het eerste graafwerk hier werd in 1943 uitgevoerd door professor Dimche Koco, die de fundamenten van de kerk van Clemens blootlegde. Opgravingen in het gebouw hebben sindsdien tunnels en crypten aan het licht gebracht. Er is meer werk gepland, omdat archeologen daaronder nog meer overblijfselen verwachten, waaronder meer van de oude basilieken. De vrijstaande pijlers buiten de kerk ondersteunen dat idee. Toen volgde een moderne verrassing. Op 10 oktober 2007 vonden archeologen die hier opgravingen verrichtten een schat van ongeveer 2383 Venetiaanse munten. Pasko Kuzman, een prominent archeoloog uit Noord-Macedonië, zei dat de munten om één reden boven alles belangrijk waren: ze tonen aan dat Ohrid en Venetië commercieel met elkaar waren verbonden.

This illustration was made by Rašo. An email to Rašo would be appreciated too. · CC BY-SA 3.0

Clement stierf in 916 en werd begraven in de vloer van zijn eigen kerk. Volgens de traditie die op deze heuvel is opgetekend, was het graf in de vloer er een dat hij vóór zijn dood zelf had voorbereid. Het heiligdom dat hier vandaag staat, bevindt zich op die oude grafstructuur. De vloer eromheen is volledig van glas, en onder de gedrapeerde marmeren sarcofaag opent een paneel met inscriptie zich naar het graf eronder. De sarcofaag bevat het reliekschrijn met de relikwieën van de heilige Clemens, en iconen van de heiligen Clemens en Panteleimon bevinden zich aan de zuidkant van het graf. Het donkerrode doek met zijn gouden kruis markeert de rustplaats van de man die deze kerk bouwde en erin onderwees. De meeste van zijn relikwieën werden hier na de reconstructie teruggebracht, zodat de heilige opnieuw binnen zijn eigen muren rust.

Photo: Brams · Public domain

De stenen klokkentoren naast de kerk sluit dit verhaal af, en deze draagt meer dan één geschiedenis. Een gedeeltelijk verwoeste toren aan de rechterkant van de kerk werd tijdens de herbouw gerestaureerd, en zijn nieuwe klok weegt drie ton, gegoten in het Italiaanse Verona. De toren staat ook voor alles wat deze heuvel heeft doorstaan. In de vijftiende eeuw transformeerden Ottomaanse Turken de kerk in een moskee. Begin zestiende eeuw stonden zij toe dat verwoeste kerken en kloosters werden hersteld, waardoor de kerk van Clemens herrees. Vervolgens, eind zestiende of begin zeventiende eeuw, werd deze opnieuw verwoest en richtten de Ottomanen op de fundamenten een andere moskee op, de Imaret-moskee genoemd. Die moskee werd in 2000 afgebroken met als argument dat deze over de resten van een kerk was gebouwd, en deze werd toegevoegd aan de lijst van beschadigde religieuze gebouwen van de Islamitische Religieuze Gemeenschap van Macedonië. Het christelijke sanctuarium verrees op die plek. Vandaag de dag behoort de heuvel weer toe aan pelgrims: duizenden Macedonisch-orthodoxe christenen verzamelen zich bij Plaošnik voor Pasen en Kerstmis om te vieren en deel te nemen aan de liturgieën. Weinig heuvels waar dan ook herbergen zoveel lagen van geloof, verlies en terugkeer in één kleine top.

Marcin Konsek · CC BY-SA 4.0