Klooster van Sint-Naum Audiogids in het Nederlands

Welkom in het Klooster van Sint-Naum, gesticht in het jaar 905 op een hoge rots aan de zuidelijkste punt van het Meer van Ohrid. De man die het bouwde was Naum van Ohrid, een leerling van de heiligen Cyrillus en Methodius, de twee broers die het Slavische schrift creëerden. Hij werkte samen met Sint-Clemens en samen verspreidden zij kennis en geloof langs deze kusten. De stenen poort voor u vertelt een eigen verhaal. Tot 1941 bakten de monniken elke dag twee ovens vol brood en zat er altijd een man van het klooster bij de poort, die aan iedere voorbijganger een brood gaf. Wie het brood aannam, deelde een stuk met het huishouden waar hij verbleef en met vreemden die hij onderweg tegenkwam. Reizigers die naar Albanië gingen, hadden er een bijzonder nut voor. Als struikrovers hen op de bergwegen aanhielden, toonden zij het brood dat was gestempeld met het merkteken van het klooster en mochten zij direct doorlopen. En wanneer de abt monniken op pad stuurde om donaties in te zamelen, gaf hij hun extra broden mee om aan de hongerigen uit te delen.

Herbert Frank from Wien (Vienna), AT · CC BY 2.0

De ommuurde binnenplaats, geplaveid met ronde rivierkeien, is grotendeels het domein van de pauwen die hier al lang wonen. Pelgrims doorkruisen deze al ruim duizend jaar, aangetrokken door de roem van de wonderen van Sint-Naum. Zijn gedenkdag werd voor het eerst gehouden op de dag van zijn overlijden, drieëntwintig december, diep in de winter. In 1720 verplaatste de aartsbisschoppelijke raad in Ohrid de viering naar twintig juni. Een brief van aartsbisschop Josif, twee decennia later geschreven, legt uit waarom: de winterse omstandigheden maakten reizen onmogelijk en de oude datum viel samen met de kerstperiode. Zelfs onder communistisch bewind ging het feest door. In juni 1945 stonden de autoriteiten formeel toe dat de grens openging, zodat pelgrims uit Albanië naar het klooster konden komen voor het festival. Families aan beide kanten van het meer bleven het jaar na jaar oversteken.

Charlie Marchant from UK · CC BY 2.0

De kerk troont op de klif boven het Meer van Ohrid en het ontstaan ervan begint met een verhaal dat het klooster al eeuwen vertelt. Sint-Naum bracht een nacht door op het landgoed van een rijke man en genas de dochter van de man, die kaal was. Uit dankbaarheid schonk de vader de heilige het terrein op de klif en Naum bouwde daar zijn klooster. Wat er nu op die plek staat, is niet zijn gebouw. De eerste kerk, qua vorm vrijwel identiek aan de Sint-Panteleimon in Ohrid, werd ergens tussen de tiende en de dertiende eeuw volledig verwoest. De huidige kerk verrees in de zestiende eeuw op exact dezelfde fundamenten en werd in twee fasen gebouwd. De massa die u tegen het water ziet, is dus later materiaal op een ouder verhaal: een zestiende-eeuwse vorm die de herinnering aan een tiende-eeuwse kerk bewaart.

Petar Milošević · CC BY-SA 4.0

Boven deze kerk verrijzen twee koepels, een zeldzaam gezicht hier in de omgeving. Het gebouw volgt een kruis-in-vierkantplan, een Byzantijns ontwerp dat in een vierkant van muren is ingepast. Vier massieve stenen zuilen binnenin dragen de centrale koepel en het volledige gewicht van het dak rust daarop. De ene koepel bekroont de naos, de centrale gebedsruimte. De andere bedekt de narthex, de toegangspassage aan de westkant, en beide werden tijdens de tweede fase van de zestiende-eeuwse herbouw opgetrokken. De muren zijn van dicht plaatselijk veldsteen, gebonden met gemetselde baksteen, en de daken zijn van eenvoudige terracotta dakpannen. De kerk is bescheiden van hoogte, maar op haar plek boven op de klif oogt ze veel hoger dan ze is.

Marmontel · CC BY 2.0

Deze kerk is altijd gebleven wat ze was toen ze werd gebouwd. De orthodoxe eredienst gaat hier door onder de beschilderde muren en de koepel die door de grote stenen zuilen wordt gedragen, voor een gesneden en vergulde houten iconostase, het scherm dat het altaar scheidt van de gelovigen. Maar de collectie vertoont een moderne wond. In 1985 werden dertien zogenaamde kusiconen uit het klooster gestolen. Ze waren in 1711 geschilderd door de hiëromonnik Konstantin en waren van het type iconen waar de gelovigen tijdens het gebed hun lippen tegenaan zouden drukken. Het was de grootste iconendiefstal in de moderne Macedonische geschiedenis. De iconen zijn nooit teruggevonden.

Photo: BrankaVV · CC BY-SA 4.0

Op de muur staat een rij figuren met een nimbus die een klein model van een kerk vasthouden. Dit zijn de Zeven Heiligen, de verlichters van de Slaven: Cyrillus en Methodius, hun leerlingen, en onder hen Naum zelf. Het schilderij is de manier waarop het klooster eer betuigt aan de literaire traditie waartoe de stichter behoorde, de generatie die de Slavische volken hun letters gaf. De fresco's van de kerk dragen een handtekening, en die werd op een vreemde plek gevonden. Een pleisterfragment dat onder de huidige kerkvloer is ontdekt, vermeldt dat het werk is van de zograf Trpo, zoon van de zograf Konstantin uit Korča, geschilderd in de tijd van abt Stefan. Een zograf is een schilder van iconen en muren, en het fragment dateert het schilderij van na het jaar 1400.

Petar Milošević · CC BY-SA 4.0

Sint-Naum stierf in 910 en werd begraven in het klooster dat hij tegen het einde van zijn leven had gesticht. Het graf van Sint-Naum staat in een apart laag gebouw met een brede, lage koepel, en de deuropening is zo laag dat iedereen die naar binnen gaat moet bukken. Pelgrims komen hier vooral voor één gebruik. Ze drukken hun oren tegen het graf van de heilige en luisteren, omdat de traditie wil dat er een hartslag onder kan worden gehoord. Dat luisteren is wat het klooster beroemd maakte om de wonderen van Naum, en het is de reden dat mensen al meer dan duizend jaar langskomen. Voor zijn afbeelding, een mozaïek van de bebaarde heilige die een perkamentrol vasthoudt, branden votiefkaarsen in rijen.

This illustration was made by Rašo. An email to Rašo would be appreciated too. · CC BY-SA 3.0

Vanaf het water gezien legt het klooster zijn eigen politieke eigenaardigheid uit. Deze heilige plek lag jarenlang aan de verkeerde kant van een grens. Van 1912 tot 28 juni 1925 lag het in Albanië. Op die datum schonk president Ahmed Zogu het klooster en het land eromheen aan het Koninkrijk Joegoslavië, een gebaar van goede wil na onderhandelingen tussen de twee landen. Dat diplomatieke geschenk gaf het heiligdom terug aan de oever waar Naum het had gebouwd. Een legende gaat nog verder terug, aan de overkant van het meer. Het verhaal gaat dat Naum en Clemens afspraken om op het signaal van een bel hun kloosters op tegenoverliggende oevers te gaan bouwen. Meeuwen landden op het gespannen touw en luidden de bel voortijdig, dus begon Clemens als eerste. En zijn klooster, zo gaat het verhaal, werd later veranderd in een moskee.

Marmontel · CC BY 2.0

Rondom de grote kerk verrezen kleinere religieuze gebouwen vanuit de stichting van Naum. De Sint-Petrakerk staat vlakbij, samen met de Sint-Athanasiuskerk en een kapel bij de bronnen van de Zwarte Drin, waar de rivier koud en helder uit de aarde opwelt. Volgens de plaatselijke legende heeft Naum macht over dit water. Er werd gezegd dat hij de sleutels van het Meer van Ohrid in handen had, en dat hij het water van de Zwarte Drin beval door het meer te stromen zonder zich ermee te vermengen, wat de reden is dat de twee wateren gescheiden blijven. Het klooster was ook een plek van onderwijs. Vanaf de zestiende eeuw was hier een Griekse school gevestigd en de broeders onderhielden nauwe banden met de drukkerij van Moscopole, een welvarende stad over de bergen. Een plek die gesticht was om te onderwijzen en te genezen, bleef altijd mensen aantrekken.

Photo: Stolbovsky · CC BY-SA 4.0