Byllis Audiogids in het Nederlands

Welkom in Byllis, een oude stad op een hoge heuvel in het zuiden van Albanië. Rond 350 v.Chr. stichtte het Illyrische volk, de Bylliones genaamd, hier hun hoofdstad, op de hoge grond waar hun voorouders zich al hadden gevestigd. Dit was een van de verschillende versterkte heuveltoppen in de regio Mallakastër, en Byllis werd de belangrijkste daarvan. De muur voor u was het eerste grote gebaar van de stad. De bouwers plaatsten de stenen blokken in gelijkmatige, vlakke lagen; een Griekse metselstijl die bekendstaat als ashlar. Het hele tracé liep ongeveer tweeënhalve kilometer rond de steile heuvel. De muur was drieënhalve meter dik en omsloot ongeveer dertig hectare grond. Dat was een aanzienlijke stad, gebouwd om gezien te worden en lastig aan te vallen. In de eeuwen die volgden, kreeg Byllis laag na laag: Illyrisch in de kern, Grieks in cultuur, Romeins in bestuur, christelijk in de laatste eeuwen. Elke laag heeft zijn sporen op deze heuvel achtergelaten en de muren vormen het begin van het verhaal.

Pasztilla aka Attila Terbócs · CC BY-SA 4.0

De ruwe, kleine stenen van deze muur vertellen een heel ander verhaal dan de keurige blokken van de oude versterkingen. In de jaren tussen 547 en 551 n.Chr. trokken Slavische invallers door het gebied en verwoestten de stad. De keizer in Constantinopel, Justinianus de Eerste, gaf bevel Byllis opnieuw te versterken. Het werk werd geleid door een ingenieur genaamd Victorinus, en zijn naam is bewaard gebleven omdat deze in Griekse inscripties in de muren was gebeiteld. Meer dan vier van die inscripties leggen de constructie vast die hij uitvoerde. De bouwers gebruikten een techniek met onregelmatige stenen in zware mortel, sneller dan het oude ashlar-metselwerk en geschikt voor een noodsituatie. Dit was de laatste grote bouwactiviteit in Byllis, en het heeft de stad niet lang gered. Nadat deze muren waren opgetrokken, kwam de bewoning die bijna duizend jaar had geduurd ten einde.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Dit open terrein was de agora, het publieke hart van Byllis. De stad was de belangrijkste nederzetting van de koinon van de Bylliones, een bond van Illyrische gemeenschappen in de lagere Vjosa-vallei. Na verloop van tijd ging de bond ook een buur genaamd Nikaea omvatten, die Byllis bijna als een van haar eigen districten beschouwde. In het midden van de derde eeuw v.Chr. werd het hele centrum volgens één plan aangelegd. Het theater, overdekte stoa's, het stadion en andere openbare gebouwen waren allemaal zo opgesteld dat ze samenwerkten, volgens het Griekse model. Er is echter een eerdere glimp van deze mensen. Op een loden tablet uit het heiligdom van Dodona, uit de vierde eeuw v.Chr., vroegen de Bylliones aan het orakel aan welke godheid ze moesten offeren om hun bezittingen veilig te houden. Het is de vroegste vermelding van hen ergens, een gemeenschap die al in gesprek was met de Griekse goden.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

De steen hier draagt een inscriptie voor de vergoddelijkte Augustus, en het markeert een keerpunt. Na de plundering van de stad in de oorlog tegen Rome verviel Byllis in een lange neergang. Toen, in 30 v.Chr., herrees de stad als een Romeinse kolonie. De Romeinse schrijver Plinius de Oudere noteerde de nieuwe officiële naam: Colonia Bullidensis. Dat betekende kolonisten met een Romeinse status, Romeins bestuur en een plaats in de orde van het rijk. De inscriptie op deze poort is het fysieke bewijs van die nieuwe trouw, gebeiteld in het burgerlijk hart van de oude hoofdstad van de bond. Een stad die ooit Grieks sprak in haar openbare inscripties, was nu verantwoording verschuldigd aan een keizer in Rome.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Een stad op een hoog plateau heeft één hardnekkig probleem: er bereikt geen rivier de top. Het antwoord hier was om de regen op te vangen. In de derde eeuw v.Chr. groeven de bouwers een cisterne diep in de rotsen, ongeveer zes meter diep. Deze kon ongeveer twaalfhonderd kubieke meter water bevatten. Het slimme deel was de bron. Water stroomde van het dak van de grote stoa, de grote overdekte zuilengalerij naast de agora, en werd beneden opgevangen. Het gewelfde metselwerk hier maakt deel uit van dat systeem, verborgen uit het zicht terwijl de grote gebouwen erboven stonden. Het is een herinnering dat er achter elke mooie hellenistische stad waterleidingen zaten. Verdediging was belangrijk, ceremonie was belangrijk, maar zonder opgeslagen water had niemand op deze heuvel kunnen wonen.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Deze zuilen behoorden tot de grote stoa, een lange, overdekte zuilengalerij die uitkwam op de agora. Een stoa was de motor van een hellenistische stad: schaduw voor vergaderingen, beschutting voor de handel en een plek voor dagelijkse zaken. De kapitelen die de zuilen bekronen, zijn voorzien van prachtig beeldhouwwerk uit een latere fase van het lange bestaan van het gebouw. Dit is wat de wereld van de stoa ons vertelt over Byllis. In het begin van de tweede eeuw voor Christus kwamen er heilige gezanten uit Delphi, theoroi genoemd, naar de stad. Alleen steden die als Grieks werden beschouwd, kwamen in aanmerking om hen te ontvangen. Tegen die tijd werden de nakomelingen van Illyrische stamleden dus behandeld als een Griekssprekend volk. De zuidelijke Illyriërs, waaronder de Bylliones, waren tweetalig geworden: thuis spraken ze Illyrisch en in het openbare leven Grieks. En de bronnen zijn er helder over dat dit geleidelijk ging, een langzame vermenging over generaties heen in plaats van een plotselinge verandering.

Riet PRINS · CC BY 3.0

Het theater was het belangrijkste monument van het antieke Byllis. Gebouwd in de derde eeuw voor Christus als onderdeel van een alomvattend plan, diende het tegelijkertijd twee doelen. Er werden voorstellingen gegeven en ook de politieke vergaderingen van de Illyrische bond kwamen hier bijeen. De zitplaatsen, de cavea, waren uitgehouwen in de natuurlijke helling van de grond en strekten zich over meer dan veertig meter breed uit. Duizenden toeschouwers konden er plaatsnemen, velen van hen plattelanders uit het grondgebied van het koinon, dicht bij de stadsmuur. Wat de funderingen en verspreide Dorische blokken vandaag de dag laten zien, is het toneelgebouw, ooit gehuld in die strenge Griekse orde. Dit stadstoneel hoorde ook het donkerste hoofdstuk van de stad aan. In de oorlog van 169 en 168 voor Christus vochten de Bylliones aanvankelijk aan Romeinse zijde tegen hun eigen Illyrische koning, Gentius. Vervolgens koos Byllis de andere kant en verbond zich met de Molossiërs en de Macedoniërs. Het Romeinse leger reageerde door de stad te plunderen en te verwoesten.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Byllis eindigde zijn bestaan als een christelijke stad, en dit was het centrum van die wereld. Het bisschoppelijk complex beslaat hier ongeveer achtduizend vierkante meter, een volledige wijk van de laat-antieke stad. Ongeveer de helft is tot nu toe opgegraven, wat betekent dat de andere helft nog onaangeroerd ligt. Graafwerkzaamheden in het gebied van de kathedraal begonnen al in 1984. Het complex bestaat uit drie delen: een kerk, een doopkapel en het paleis waar de bisschop woonde en werkte. Samen vormden zij de bestuurlijke zetel van een stad die sinds haar Romeinse hoogtijdagen was gekrompen, maar nog steeds van belang was in de provincie Epirus Nova. Alleen al de schaal zegt iets. In de laatste eeuwen was Byllis rondom de kerk georganiseerd.

Photo: Xhesian · CC BY-SA 4.0

Dit was de kathedraal van Byllis, gebouwd aan het einde van de vierde of het begin van de vijfde eeuw. Naast de kerk stond een doopkapel voor de rituelen van toetreding tot het geloof, en het bisschoppelijk paleis. In de zesde eeuw werd de kerk hier een grote grondeigenaar in de stad. De bisschop speelde een belangrijke rol in zowel het bestuur als de economie, en bezat een macht die ver buiten het altaar reikte. Het paleis was zijn zetel voor dit alles, deels residentie en deels kantoor. En de rijkdom achter die macht liet fysieke sporen achter, die de laat-antieke wijnmakerij heel concreet maakt: een werkend wijndomein dat werd gerund namens de kerk.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Hier is de nederige, tastbare kant van de laat-antieke economie. Dit is een grote keramische opslagkruik, die in scherven lag waar hij werd gevonden, de barsten bij elkaar gehouden door gips. Kruiken van dit type waren de magazijnen van de antieke wereld. Zodra de druiven waren getrapt en geperst, ging de wijn in kruiken zoals deze, en hetzelfde gold voor olie en graan. Een kruik van deze omvang vertegenwoordigt een serieuze oogst, ver boven de behoeften van een enkel huishouden. Hij hoort bij de productiewijk die het bisdom bediende, waar de goederen van de kerk werden verwerkt en bewaard. De volgende stop toont de machines waarmee hij werd gevuld.

Photo: Maju603 · CC BY-SA 4.0