Byllis Audioprzewodnik po polsku

Witamy w Byllis, starożytnym mieście na wysokim wzgórzu w południowej Albanii. Około 350 roku przed naszą erą iliryjski lud zwany Byllionami założył tutaj swoją stolicę, na wyżynie, którą ich przodkowie zdążyli już zasiedlić. Było to jedno z kilku ufortyfikowanych wzgórz w regionie Mallakastër, a Byllis stało się głównym z nich. Mur znajdujący się przed Państwem był pierwszą wielką manifestacją miasta. Jego budowniczowie ułożyli bloki kamienne w równych, poziomych warstwach, co jest greckim stylem murarskim znanym jako mur z ciosów kamiennych. Cały obwód wynosił około 2,5 kilometra wokół stromego wzgórza. Miał on 3,5 metra grubości i otaczał w przybliżeniu 30 hektarów terenu. Było to poważne miasto, zbudowane po to, by było widoczne i trudne do zaatakowania. Przez kolejne stulecia Byllis nabierało warstwa po warstwie: iliryjskie w swym sercu, greckie w kulturze, rzymskie w administracji, chrześcijańskie w ostatnich stuleciach. Każda warstwa odcisnęła swoje piętno na tym wzgórzu, a mury są miejscem, gdzie zaczyna się ta historia.

Pasztilla aka Attila Terbócs · CC BY-SA 4.0

Szorstkie, małe kamienie tego muru opowiadają zupełnie inną historię niż schludne bloki starych umocnień. W latach między 547 a 551 rokiem naszej ery słowiańscy najeźdźcy przetoczyli się przez miasto i je zniszczyli. Cesarz w Konstantynopolu, Justynian Pierwszy, rozkazał ponowne umocnienie Byllis. Pracami kierował inżynier o imieniu Wiktoryn, a jego imię przetrwało, ponieważ zostało zapisane w greckich inskrypcjach wmurowanych w mury. Ponad cztery z tych inskrypcji dokumentują przeprowadzone przez niego prace budowlane. Budowniczowie zastosowali technikę nieregularnych kamieni osadzonych w grubej zaprawie, szybszą niż dawna praca z ciosów kamiennych i odpowiednią na wypadek sytuacji kryzysowej. Był to ostatni wielki akt budowlany w Byllis i nie uratował on miasta na długo. Po wzniesieniu tych murów okupacja, która trwała blisko 1000 lat, dobiegła końca.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Ta otwarta przestrzeń była agorą, publicznym sercem Byllis. Miasto było główną osadą koinon Byllionów, ligi społeczności iliryjskich w dolinie dolnej Vjosy. Z czasem do ligi dołączył sąsiad o nazwie Nikaea, którą Byllis traktowało prawie jak jedną ze swoich własnych dzielnic. W połowie III wieku przed naszą erą całe centrum zostało zaplanowane według jednego projektu. Teatr, zadaszone stoy, stadion i inne budynki użyteczności publicznej zostały ułożone tak, aby współdziałać ze sobą, na wzór grecki. Istnieje jednak wcześniejszy ślad tych ludzi. Na ołowianej tabliczce ze sanktuarium w Dodonie, pochodzącej z IV wieku przed naszą erą, Byllionowie pytali wyrocznię, któremu bóstwu powinni złożyć ofiarę, aby uchronić swój dobytek. Jest to najwcześniejsza wzmianka o nich gdziekolwiek, społeczność prowadząca już dialog z greckimi bogami.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Znajdujący się tutaj kamień nosi inskrypcję ku czci boskiego Augusta i wyznacza punkt zwrotny. Po splądrowaniu miasta w wojnie przeciwko Rzymowi, Byllis popadło w długi upadek. Następnie, w 30 roku przed naszą erą, odrodziło się jako rzymska kolonia. Rzymski pisarz Pliniusz Starszy odnotował jego nową oficjalną nazwę, Colonia Bullidensis. Oznaczało to osadników o statusie rzymskim, rzymską administrację oraz miejsce w porządku imperium. Inskrypcja na tej bramie jest materialnym dowodem tej nowej lojalności, wyrytym w obywatelskim sercu dawnej stolicy ligi. Miasto, które kiedyś posługiwało się językiem greckim w swoich publicznych inskrypcjach, teraz podlegało cesarzowi w Rzymie.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Miasto na wysokim płaskowyżu ma jeden uparty problem: żadna rzeka nie dociera na szczyt. Odpowiedzią było tu łapanie deszczu. W III wieku przed naszą erą budowniczowie wykuli cysternę głęboko w skale, na głębokości około 6 metrów. Mogła ona pomieścić w przybliżeniu 1200 metrów sześciennych wody. Genialną częścią było źródło. Woda spływała z dachu Wielkiej stoi, dużej zadaszonej kolumnady obok agory, i była gromadzona na dole. Sklepiona struktura kamienna jest częścią tego systemu, ukrytą przed wzrokiem, podczas gdy wspaniałe budynki stały na górze. Przypomina to, że za każdym wspaniałym miastem hellenistycznym stał system wodociągowy. Obronność miała znaczenie, ceremonie miały znaczenie, ale bez zgromadzonej wody nikt nie mógłby w ogóle przeżyć na tym wzgórzu.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Kolumny te należały do Wielkiej stoi, długiej, zadaszonej kolumnady otwierającej się na agorę. Stoa była podstawowym elementem miasta hellenistycznego: zapewniała cień podczas spotkań, schronienie dla handlu i miejsce codziennych spraw. Głowice wieńczące kolumny noszą kunsztowne rzeźbione ornamenty, pochodzące z późniejszego etapu długiej historii budowli. Oto co świat stoi mówi nam o Byllis. Na początku II wieku p.n.e. do miasta przybyli święci posłańcy z Delf, zwani theoroi. Tylko miasta uważane za greckie miały prawo ich przyjmować. Zatem już wtedy potomkowie iliryjskich plemion byli traktowani jako ludność greckojęzyczna. Iliryjczycy z południa, w tym Byllionowie, stali się dwujęzyczni – w domach mówili po iliryjsku, a w życiu publicznym po grecku. Źródła wyraźnie wskazują, że był to proces stopniowy, powolne przenikanie się kultur na przestrzeni pokoleń, a nie jednorazowa zmiana.

Riet PRINS · CC BY 3.0

Teatr był najważniejszym zabytkiem starożytnego Byllis. Zbudowany w III wieku p.n.e. jako część spójnego planu urbanistycznego, pełnił dwie funkcje jednocześnie. Odbywały się tu przedstawienia, a także zgromadzenia polityczne ligi iliryjskiej. Widownia, czyli cavea, została wyryta w naturalnym stoku terenu i rozciągała się na ponad czterdzieści metrów. Mogły ją wypełnić tysiące widzów, z których wielu stanowili mieszkańcy wsi z terytorium koinon, położonego blisko murów miejskich. To, co dziś pokazują fundamenty i rozrzucone doryckie bloki, to budynek sceny, niegdyś ozdobiony w tym surowym, greckim porządku. Ta obywatelska scena była również świadkiem najmroczniejszego rozdziału w historii miasta. Podczas wojny w latach 169 i 168 p.n.e. Byllionowie początkowo walczyli po stronie Rzymian przeciwko własnemu iliryjskiemu królowi, Gentiusowi. Następnie Byllis zmieniło front, sprzymierzając się z Molossami i Macedończykami. Odpowiedzią armii rzymskiej było złupienie i zniszczenie miasta.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Byllis zakończyło swoje istnienie jako miasto chrześcijańskie, a to miejsce było centrum tego świata. Znajdujący się tutaj kompleks biskupi zajmuje około ośmiu tysięcy metrów kwadratowych – to cała dzielnica późnoantycznego miasta. Mniej więcej połowa została dotychczas odkopana, co oznacza, że druga połowa wciąż pozostaje pod ziemią. Prace wykopaliskowe na terenie katedry rozpoczęły się już w 1984 roku. Kompleks składa się z trzech części: kościoła, baptysterium oraz pałacu, w którym biskup mieszkał i pracował. Razem tworzyły one siedzibę administracyjną miasta, które skurczyło się od czasów swojej rzymskiej świetności, ale nadal odgrywało ważną rolę w prowincji Epirus Nova. Sama skala mówi wiele. W swoich ostatnich wiekach Byllis było zorganizowane wokół kościoła.

Photo: Xhesian · CC BY-SA 4.0

To była katedra w Byllis, zbudowana pod koniec czwartego lub na początku piątego wieku. Obok kościoła stało baptysterium przeznaczone do obrzędów wprowadzenia w wiarę, a także pałac biskupi. W szóstym wieku tutejszy kościół stał się głównym właścicielem ziemskim w mieście. Biskup odgrywał ważną rolę zarówno w administracji, jak i w gospodarce, dzierżąc władzę sięgającą daleko poza ołtarz. Pałac był jego siedzibą łączącą te funkcje, po części rezydencją, a po części urzędem. A bogactwo kryjące się za tą władzą pozostawiło materialne ślady, które późnoantyczna winiarnia czyni bardzo namacalnymi: działającą winnicę prowadzoną w imieniu kościoła.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Oto pokorna, namacalna strona późnoantycznej gospodarki. To wielkie ceramiczne naczynie zasobowe, leżące we fragmentach tam, gdzie zostało znalezione, a jego pęknięcia zostały połączone gipsem. Dzbany tego rodzaju były magazynami starożytnego świata. Gdy winogrona zostały zdeptane i wytłoczone, wino trafiało do naczyń takich jak to, podobnie jak oliwa i zboże. Dzban tej wielkości reprezentuje poważne zbiory, znacznie przewyższające potrzeby pojedynczego gospodarstwa domowego. Należy on do dzielnicy produkcyjnej, która służyła biskupstwu, gdzie towary kościelne były przetwarzane i przechowywane. Kolejny przystanek pokazuje maszyny, które go napełniały.

Photo: Maju603 · CC BY-SA 4.0