Apollonia Illiryjska Audioprzewodnik po polsku

Witamy w Apollonii, starożytnym greckim mieście, które wciąż w dużej mierze pozostaje nieodkopane. Około 600 roku p.n.e. grupa około dwustu osadników z Koryntu przybyła tutaj drogą morską pod wodzą założyciela imieniem Gylaks. Według dawnych przekazów przybyli oni na zaproszenie miejscowych Ilirów i osiedlili się nad żeglowną rzeką Aoos, kilka kilometrów w głąb lądu od Adriatyku. Z Korkyry przybyli kolejni koloniści, a rzeczny port zmienił osadę w jeden z wielkich portów wybrzeża iliryjskiego. W czasach świetności mieszkało tu prawdopodobnie sześćdziesiąt tysięcy ludzi. Rzymscy pisarze dobrze znali jego znaczenie. Cyceron nazwał je magna urbs et gravis, wielkim i ważnym miastem. Jednak tylko część klasycznego miasta została odkopana. Park skrywa pod trawą zakopane miasto, a dalsza trasa spaceru wiedzie obok jego zabytków.

Photo: Joonasl · CC BY 2.0

Apollonia nie opustoszała po prostu i zniknęła. Długo po tym, jak starożytne ulice ucichły, zakorzenił się tu bizantyjski klasztor, a jego krużganek do dziś otacza cichy dziedziniec. Średniowieczni budowniczowie skorzystali z zasobów martwego miasta wokół nich. Ciosany kamień i rzeźbione bloki z klasycznych budowli zostały wmurowane w filary i ściany, a starożytne kolumny podtrzymują teraz średniowieczne łuki. Mieszana murarka jest wyraźnie widoczna w arkadach: szlachetny ciosany kamień obok surowszej obróbki, starsze fragmenty podtrzymujące nowsze łuki. Święty i mieszkalny teren odrodził się wśród ruin, zakorzeniony w samej tkance starego miasta.

Photo: Arianit · CC BY-SA 4.0

1958

Muzeum wypełnia stare galerie klasztoru, a historia tutejszych wykopalisk obejmuje ponad stulecie. Europejscy klasycyści odkryli Apollonię na nowo w XVIII wieku, ale prawdziwe prace wykopaliskowe rozpoczęły się dzięki austriackiemu zespołowi podczas okupacji w latach 1916–1918. Zespół francuski kontynuował prace od 1924 do 1938 roku, a od 1948 roku przejęli je albańscy archeolodzy. Pierwsze muzeum otwarto tu w 1958 roku. Następnie nadeszły trudne czasy. W 1967 roku ciężki sprzęt i około czterystu betonowych bunkrów wojskowych poważnie i trwale uszkodziły teren. Gdy w 1990 roku upadł komunizm, grabieżcy opróżnili znaczną część kolekcji i muzeum musiało zostać zamknięte. Nowe muzeum, sfinansowane dzięki programowi UNESCO, otwarto w grudniu 2011 roku.

Photo: InaMyrtollari · CC BY-SA 4.0

Od II wieku p.n.e. Apollonia przyciągała studentów z całego imperium do swojej słynnej szkoły greckiej filozofii, retoryki i szkolenia wojskowego. Jej najsłynniejszy uczeń przybył tu w 44 roku p.n.e. Był nim dziewiętnastoletni Oktawiusz, przyszły cesarz August, który uczył się tu pod okiem filozofa Atenodorosa z Tarsu. To właśnie w Apollonii dotarła do niego wiadomość o zamordowaniu Juliusza Cezara. Wieść ta skłoniła go do przeprawy przez Adriatyk, a miasto otrzymało później od niego, jako cesarza, liczne przywileje. Marmurowa głowa znajduje się tutaj i jest podpisana po prostu jako portret młodzieńca z okresu rzymskiego. Niektórzy dostrzegają w tej twarzy podobiznę samego Oktawiana, ale etykieta nie wysuwa takich twierdzeń.

Carole Raddato · CC BY-SA 2.0

Ta stela nagrobna została wykuta w II wieku p.n.e. dla mieszkanki Apollonii. Jej strój jest iliryjski; rzeźbiona rama wokół niej i grecki napis są greckie – dwa ludy na jednym pomniku. Greckie powitanie wykute nad nią brzmi po prostu chaire, witaj i żegnaj. Arystoteles opisał miasto kryjące się za kamieniem. Jego rządy stanowiła wąska oligarchia, w której potomkowie pierwotnych korynckich kolonistów, nieliczni pośród wielu – jak to ujął – posiadali prawa obywatelskie i sprawowali urzędy. Otaczająca ich populacja była w dużej mierze miejscowa, iliryjska. Nie jest jasne, czy ci Ilirzy byli zintegrowani jako poddani, czy trzymani jako niewolnicy, choć uważa się, że bardziej prawdopodobne jest poddaństwo. Tak czy inaczej, uprzywilejowany krąg założycielskich rodzin utrzymał władzę przez około trzy stulecia po założeniu miasta.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

2nd century

Najwspanialsza ruina na agorze to dawny ratusz miasta. Zbudowany w drugim wieku przed naszą erą, służył jako bouleuterion, sala, w której spotykała się rada Apollonii. Miejsca wznosiły się dziesięcioma rzędami wokół niewielkiej, półkolistej podłogi – pomieszczenia przeznaczonego dla nielicznych, a nie dla tłumu. Mały rozmiar jest tu kluczowy. Rada stanowiła krąg uprzywilejowanej mniejszości. Budowla zawdzięcza swą współczesną nazwę agonotetom, urzędnikom, którzy organizowali dla obywateli publiczne widowiska. Ich imiona wyryto wzdłuż szczytu fasady.

Helmut Kienzle · CC BY 4.0

Wzdłuż belkowania biegnie wyryta inskrypcja, która dała tej budowli nazwę. Francuski archeolog Léon Rey zastał monumentalną fasadę leżącą na ziemi, powaloną przez trzęsienie ziemi. Odbudował ją, a na zrekonstruowanym architrawie jego zespół odczytał dedykację od dwóch braci z rodziny Villa. Obaj pełnili funkcję agonotetów, organizując dla miasta publiczne widowiska, i to właśnie dlatego Rey nazwał ten budynek Pomnikiem Agonotetów.

Pasztilla aka Attila Terbócs · CC BY-SA 4.0

Bezpośrednio naprzeciwko domu rady, oddzielony łukiem triumfalnym, znajduje się mniejszy teatr. Léon Rey odkopał go na zboczu agory i nazwał Odeonem. Był to zadaszony obiekt, wzniesiony z myślą o muzyce, recytacji i debatach, a nie o wielkich widowiskach, z rzędami siedzeń wbudowanymi w zbocze wzgórza. Polityka i sztuka szły tutaj w parze: posiedzenia rady po jednej stronie łuku, a wieczorny występ po drugiej. Wielki teatr pod gołym niebem, zbudowany dla zupełnie innych rzesz widzów, znajduje się wyżej na wzgórzu.

Photo: Pudelek · CC BY-SA 4.0

Teatr w Apollonii o szerokości stu metrów, wykuty w zboczu wzgórza na zachodnim krańcu agory, był wielką budowlą. Został wzniesiony między czwartym a trzecim wiekiem przed naszą erą, kiedy miasto przeżywało swój rozkwit. Rzędy siedzeń otaczały orkiestrę i mieściły około dziewięciu tysięcy widzów. W antycznym świecie był to teatr średniej wielkości. Dziewięć tysięcy to ogromna część populacji miasta, którego mieszkańcy liczyli dziesiątki tysięcy. Kiedy sztuka lub święto przyciągały tłum na to zbocze, przychodziła znaczna część mieszkańców Apollonii. Orkiestra i rozrzucone fragmenty bębnów kolumn to elementy, które wciąż widać ponad trawą.

Carole Raddato · CC BY-SA 2.0

Wielka Stoa ciągnęła się przez siedemdziesiąt osiem metrów wzdłuż agory, będąc najwspanialszym zadaszonym przejściem w mieście. Miała dwanaście metrów głębokości i została wzniesiona na dwóch kondygnacjach, z kolumnadą dorycką na dole i jońską u góry. Jej tylna ściana podtrzymywała zbocze wzgórza i wycięto w niej siedemnaście łukowatych nisz, z których każda miała służyć do ekspozycji posągu. Ze stoi roztaczał się widok na równinę w kierunku Adriatyku, co tworzyło spokojną scenerię stworzoną po to, by elita miasta mogła spacerować i pokazywać się innym. Za całą tę elegancję płacił handel. Apollonia leżała w jednym z zachodnich punktów początkowych Via Egnatia, wielkiej drogi biegnącej na wschód w stronę Salonik i Bizancjum. Szlak prowadzący w głąb interioru iliryjskiego był starszy niż samo miasto, a towary greckie wędrowały nim wcześniej bardzo rzadko. Apollonia przekształciła to skrzyżowanie w bramę, a bramę w bogactwo.

Carole Raddato from Frankfurt, Germany · CC BY-SA 2.0