Klasztor św. Nauma Audioprzewodnik po polsku

Witamy w Klasztorze św. Nauma, założonym w 905 roku na wysokiej skale na samym południowym krańcu Jeziora Ochrydzkiego. Człowiekiem, który go zbudował, był św. Naum z Ochrydy, uczeń świętych Cyryla i Metodego, dwóch braci, którzy stworzyli pismo słowiańskie. Pracował u boku św. Klemensa i razem szerzyli naukę oraz wiarę na tych wybrzeżach. Kamienna brama przed Państwem ma swoją własną historię. Do 1941 roku mnisi wypiekali codziennie dwa piece chleba, a jeden z ludzi klasztornych zawsze siedział przy bramie, wręczając bochenek każdemu, kto przechodził. Każdy, kto wziął chleb, dzielił się kawałkiem z domownikami, u których się zatrzymał, oraz z nieznajomymi, których spotkał na drodze. Podróżni udający się do Albanii mieli z niego szczególny użytek. Jeśli zbójcy zatrzymywali ich na górskich drogach, pokazywali bochenek z pieczęcią klasztorną i byli natychmiast przepuszczani. A kiedy opat wysyłał mnichów, by zbierali datki, dawał im dodatkowe bochenki, aby wręczali je głodnym.

Herbert Frank from Wien (Vienna), AT · CC BY 2.0

Otoczony murem dziedziniec, wybrukowany okrągłymi otoczakami, należy w dużej mierze do pawi, które żyją tu od dawna. Pielgrzymi przemierzają go od ponad tysiąca lat, przyciągani sławą cudów św. Nauma. Jego święto obchodzono początkowo w dniu jego śmierci, dwudziestego trzeciego grudnia, w środku zimy. W 1720 roku rada arcybiskupia w Ochrydzie przeniosła uroczystości na dwudziesty czerwca. List arcybiskupa Josifa, napisany dwie dekady później, wyjaśnia dlaczego: zimowe warunki uniemożliwiały podróż, a stara data kolidowała z okresem świąt Bożego Narodzenia. Nawet za rządów komunistycznych święto było obchodzone. W czerwcu 1945 roku władze oficjalnie zezwoliły na otwarcie granicy, aby pielgrzymi z Albanii mogli przybyć do klasztoru na uroczystości. Rodziny po obu stronach jeziora nieustannie przekraczały granicę, rok po roku.

Charlie Marchant from UK · CC BY 2.0

Kościół usadowiony jest na klifie nad Jeziorem Ochrydzkim, a jego założenie rozpoczyna się historią, którą klasztor opowiada od wieków. Św. Naum spędził noc w posiadłości zamożnego człowieka i uzdrowił jego córkę, która była łysa. W dowód wdzięczności ojciec podarował świętemu teren na klifie, a Naum zbudował tam swój klasztor. To, co stoi teraz w tym miejscu, nie jest jego budowlą. Pierwszy kościół, niemal identyczny w formie do kościoła św. Pantelejmona w Ochrydzie, został całkowicie zniszczony w pewnym momencie między X a XIII wiekiem. Obecny kościół powstał na tych samych fundamentach w XVI wieku, wzniesiony w dwóch etapach. Zatem bryła, którą Państwo widzą na tle wody, to późniejsza tkanka budowlana na starszej historii, szesnastowieczny kształt zachowujący pamięć o tym dziesiątowiecznym.

Petar Milošević · CC BY-SA 4.0

Nad tym kościołem wznoszą się dwie kopuły, co jest tu rzadkim widokiem. Budowla opiera się na planie krzyża wpisanego w kwadrat, bizantyjskim projekcie dopasowanym do kwadratowego układu ścian. Cztery masywne kamienne filary wewnątrz dźwigają centralną kopułę i na nich spoczywa cały ciężar dachu. Jedna kopuła wieńczy naos, główną salę modlitewną. Druga przykrywa narteks, czyli przejście wejściowe od strony zachodniej, i obie zostały wzniesione w drugim etapie szesnastowiecznej przebudowy. Ściany wykonano z gęstego, lokalnego kamienia polnego spojonego zaprawą z cegłą, a dachy pokryto zwykłą dachówką ceramiczną. Kościół jest skromny pod względem wysokości, jednak na swoim klifowym stanowisku wygląda na znacznie wyższy, niż jest w rzeczywistości.

Marmontel · CC BY 2.0

Ten kościół nigdy nie przestał pełnić funkcji, do których został zbudowany. Prawosławne nabożeństwa odbywają się tu nadal pod malowanymi ścianami i kopułą podtrzymywaną przez wielkie kamienne filary, przed rzeźbionym i złoconym drewnianym ikonostasem, czyli przegrodą oddzielającą ołtarz od wiernych. Jednak kolekcja nosi na sobie współczesną ranę. W 1985 roku z klasztoru skradziono trzynaście tak zwanych ikon całowanych. Zostały one namalowane w 1711 roku przez hieromnicha Konstantina i były to ikony, do których wierni przyciskali usta w modlitwie. Była to największa kradzież ikon w nowożytnej historii Macedonii. Ikon nigdy nie odnaleziono.

Photo: BrankaVV · CC BY-SA 4.0

Na ścianie stoi szereg postaci z nimbami, trzymających mały model kościoła. To Siedmiu Świętych, oświeciciele Słowian: Cyryl i Metody, ich uczniowie, a wśród nich sam Naum. Obraz jest sposobem klasztoru na uhonorowanie rodowodu literackiego, do którego należał jego założyciel – pokolenia, które dało narodom słowiańskim pismo. Freski w kościele noszą sygnaturę, która została znaleziona w osobliwym miejscu. Fragment tynku odkryty pod obecną podłogą kościoła odnotowuje, że dzieło jest autorstwa zografa Trpo, syna zografa Konstantina z Korczy, namalowane w czasach opata Stefana. Zograf to malarz ikon i ściennych malowideł, a fragment datuje powstanie obrazu na okres po 1400 roku.

Petar Milošević · CC BY-SA 4.0

Święty Naum zmarł w 910 roku i został pochowany w klasztorze, który ufundował pod koniec swojego życia. Jego grób znajduje się w oddzielnym niskim budynku z szeroką, niską kopułą, a wejście jest tak niskie, że każdy wchodzący musi się schylić. Pielgrzymi przybywają tu przede wszystkim w jednym celu. Przykładają uszy do grobu świętego i słuchają, ponieważ tradycja głosi, że można usłyszeć pod nim bicie serca. To właśnie to słuchanie sprawiło, że klasztor stał się sławny dzięki cudom Nauma i jest powodem, dla którego ludzie przybywają tu od ponad tysiąca lat. Przed jego wizerunkiem, mozaiką przedstawiającą brodatego świętego trzymającego zwój, płoną rzędy świec wotywnych.

This illustration was made by Rašo. An email to Rašo would be appreciated too. · CC BY-SA 3.0

Widziany z wody klasztor wyjaśnia swoją własną polityczną osobliwość. To święte miejsce spędziło lata po niewłaściwej stronie granicy. Od 1912 roku do 28 czerwca 1925 roku leżało w granicach Albanii. Tego dnia prezydent Ahmed Zogu podarował klasztor wraz z terenami Królestwu Jugosławii, co było gestem dobrej woli po negocjacjach między oboma krajami. Ten dyplomatyczny podarunek przywrócił sanktuarium brzegowi, na którym zbudował je Naum. Legenda sięga jeszcze dalej, w głąb jeziora. Mówi ona, że Naum i Klemens umówili się, że zaczną budowę swoich klasztorów na przeciwległych brzegach na sygnał dzwonu. Mewy usiadły na rozciągniętej linie i zadzwoniły przed czasem, więc Klemens zaczął pierwszy. A jego klasztor, jak głosi opowieść, został później zamieniony w meczet.

Marmontel · CC BY 2.0

Wokół wielkiego kościoła wyrosły mniejsze budowle sakralne, rozwijając się z fundacji Nauma. W pobliżu znajduje się kościół św. Petki, a także cerkiew św. Atanazego i kaplica przy samych źródłach Czarnego Drinu, skąd rzeka wypływa z ziemi zimna i przejrzysta. Lokalna legenda przypisuje Naumowi władzę nad tymi wodami. Mówiono, że dzierżył klucze do Jeziora Ochrydzkiego i rozkazał wodzie Czarnego Drinu przepływać przez jezioro, nie mieszając się z nim, dlatego obie wody pozostają oddzielne. Klasztor był również miejscem nauczania. Od XVI wieku działała tu szkoła grecka, a bracia utrzymywali ścisłe kontakty z drukarnią w Moscopole, zamożnym mieście po drugiej stronie gór. Miejsce założone, by nauczać i uzdrawiać, nigdy nie przestało gromadzić ludzi.

Photo: Stolbovsky · CC BY-SA 4.0