Heraklea Lyncestis Audioprzewodnik po polsku

Witamy w Heraklei Lyncestis, starożytnym mieście na wzgórzach nad Bitolą. Z tego wzniesienia całe wykopaliska rozciągają się przed górami: linie murów, pasy fundamentów i zielone pola ciągnące się na południe. Filip II Macedoński założył miasto w połowie czwartego wieku przed naszą erą i nazwał je na cześć bohatera Heraklesa. Region wokół niego nazywano Lynkestis, królestwo, które Filip podbił, a miasto wzięło swoją nazwę od tej krainy. Miejsce wybrano starannie. Tutaj podnóża góry Baba spotykają się z otwartą równiną Pelagonii, na jednej z głównych tras biegnących ze wschodu na zachód między Ilirią a Macedonią. Twierdza wzniesiona na tej trasie powstrzymywała ilirskich najeźdźców przed wkraczaniem do Macedonii od zachodu. Miasto walczyło w wojnach macedońskich, dopóki Rzym nie podbił Macedonii w drugim wieku przed naszą erą i nie złamał jej potęgi politycznej. To, co następuje podczas tej wycieczki, to reszta jego dziejów: bogate rzymskie miasto przy szlaku, następnie siedziba wczesnochrześcijańskich biskupów, a w końcu miasto, które opustoszało w szóstym wieku. W sumie ludzie żyli tu przez około tysiąc lat.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Podbój rzymski odmienił losy tego miasta w nieoczekiwany sposób: postawił Herakleę na szlaku komunikacyjnym. Via Egnatia była główną rzymską drogą południowych Bałkanów, biegnącą od adriatyckiego portu Dyrrachium aż do Bizancjum, i przechodziła prosto przez miasto. Heraklea stała się znaczącym przystankiem na tej trasie, a ruch ten utrzymywał bogactwo miasta. Te kamienne cokoły przy ścianie portyku należą do tamtego dostatniego okresu. W rzymskich miastach w całym imperium posągi honorowe lokalnych dobroczyńców i urzędników stały w publicznych kolumnadach takich jak ta, wzniesione na pokrytych inskrypcjami cokołach opłaconych przez społeczność. Rzeźbiona postać obok nich straciła głowę, ale wysoki cokół i prosty blok obok niego nadal niosą ślad tej praktyki: obywatel uhonorowany w kamieniu, ustawiony tam, gdzie każdy przechodzący przez forum mógł go zobaczyć. Zabytki wotywne z okresu rzymskiego wydobyto z tej ziemi wraz z portykiem, termami i teatrem. Miasto przy szlaku mające pieniądze do wydania miało na to dowód w postaci posągów.

Photo: Explorer1940 · CC BY-SA 4.0

Te stosy czerwonej cegły, ułożone w staranne rzędy, niegdyś podtrzymywały podłogę. Rzymscy budowniczowie nazywali ten system hypokaustum: podłoga łaźni spoczywała na takich stosach, a gorące powietrze z pieca krążyło w pustej przestrzeni pod nią, zanim uciekło przez otwory w ścianach. Ciepło wznosiło się przez podłogę, a czasem w górę przez pustaki ścienne, więc kąpiący się chodzili po ciepłym kamieniu nawet zimą. Łaźnie takie były stałym elementem każdego rzymskiego miasta godnego tej nazwy, a Heraklea, wzbogaciwszy się na przebiegającej przez nią drodze, przyjęła ten zwyczaj. Tutejsze termy zaliczane są do budowli z okresu rzymskiego znalezionych na stanowisku, obok portyku, teatru i murów miejskich. Łaźnia była czymś więcej niż tylko miejscem do umycia się. Kąpiel była codzienną rutyną, godziną spotkań towarzyskich i wyznacznikiem rzymskiego życia miejskiego w jednym. Podłoga, którą podtrzymywały, zniknęła, pozostawiając szkielet systemu grzewczego stojący pod gołym niebem.

Photo: Explorer1940 · CC BY-SA 4.0

Prace nad tym teatrem rozpoczęto za panowania cesarza Hadriana, a ostateczne szlify nadano za Antoninusa Piusa, nabrał więc kształtów w połowie drugiego wieku naszej ery. Budowniczowie wykuli siedzenia bezpośrednio w zboczu góry Baba. Istnieje dwadzieścia rzędów siedzeń, rozdzielonych przejściem zwanym diazomą, z miejscem dla około trzech tysięcy widzów każdego stanu społecznego. Kościany bilet na miejsce w czternastym rzędzie, znaleziony w 1931 roku, jest najwcześniejszym znanym dowodem istnienia teatru; sam budynek poczekał na odsłonięcie do 1968 roku. Scena miała pięć prostokątnych pomieszczeń za bogato dekorowaną północną fasadą. Ale teatr służył również drugiemu celowi. Wewnątrz znajdowały się trzy klatki dla zwierząt, a wysoki mur z ortostatów z metalową poręczą u góry otaczał orkiestrę, aby chronić widownię podczas polowań na dzikie zwierzęta. Tradycja lokalna głosi, że wrzucano tu wczesnych chrześcijan dzikim zwierzętom. Ta relacja opiera się raczej na tradycji niż na dokumentach, więc opowiada się ją tak, jak głosi podanie. Teatr wyszedł z użycia pod koniec czwartego wieku, kiedy walki gladiatorów zostały zakazane w całym Imperium Rzymskim wraz z rozprzestrzenianiem się chrześcijaństwa i zanikaniem pogańskich rozrywek.

Photo: Buli · CC0

Ta fontanna nosi datę, którą można ustalić prawie co do dnia. Był to dar bizantyńskiego cesarza Justyniana Pierwszego dla miasta, wzniesiony w trzydziestym piątym roku jego panowania i poświęcony dziesiątego września 562 roku, kiedy Jan sprawował funkcję biskupa. Grecka inskrypcja otaczająca trzy marmurowe płyty reliefowe dokumentuje tę dedykację. Same płyty są ozdobione rzeźbionymi delfinami i rybami wokół centralnego kwitnącego chrystogramu, monogramu Chrystusa przedstawionego jako rozkwitająca roślina. Razem tworzą one celowo rajski obraz: wodę, żywe stworzenia i obfitość płynącą w chrześcijańskim kluczu. Fontanna stała na wschód od teatru, na głównym placu miasta, gdzie skupiało się życie publiczne. Taki pomnik mówi coś o ostatnich stuleciach miasta. Heraklea była już wtedy starym miastem, a kłopoty były niedaleko, a mimo to wciąż mogła liczyć na patronat cesarza działającego z Konstantynopola. Rzeźbiony marmur przeżył instalację wodociągową, która go niegdyś zasilała, a inskrypcja wciąż utrwala dzień, w którym po raz pierwszy popłynęła woda.

Photo: Buli · CC0

Badacze w latach poprzedzających drugą wojnę światową błędnie zinterpretowali ten budynek. Prace badawcze prowadzone w latach 1936–1938 odsłoniły jego ściany i posadzki, a początkowo wszyscy brali go za starożytny pałac. Dopiero późniejsze badania, przeprowadzone w latach 1960–1964, wyjaśniły, że była to wczesnochrześcijańska bazylika, jedna ze świątyń z epoki biskupiej Heraklei Lyncestis. Patrząc z góry, posadzka ukazuje dwa różne rzemiosła mozaikowe. Ozdobną posadzkę bazyliki ułożono w technice opus sectile, polegającej na dopasowywaniu ciętych kawałków kamienia i marmuru na wzór intarsji. W drugim pomieszczeniu zastosowano opus tessellatum, czyli powszechną mozaikę z małych tesserów ułożonych we wzory. Pierwsze pomieszczenie służyło do chrztu, co czyniło ten kompleks działającą przestrzenią liturgiczną, a nie zwykłą salą. Kiedy w innym miejscu stanowiska wzniesiono Wielką bazylikę, funkcje tych pomieszczeń uległy zmianie, ponieważ nowszy kościół przejął wiernych. Wciąż można zobaczyć, jak wiele z oryginalnej posadzki przetrwało: bazy kolumn, progi i rozległe pola wzorów geometrycznych, ułożone dokładnie tam, gdzie pozostawili je budowniczowie z V i VI wieku.

Petar Milošević · CC BY-SA 3.0

Wielka bazylika była monumentalnym kościołem: posiadała przedsionek z otwartymi kolumnadami, egzonarteks, narteks oraz dwa aneksy po stronie północnej i trzy po południowej. Zbudowano ją na wcześniejszej bazylice, która już stała w tym miejscu, między IV a VI wiekiem, przez co budynek jest warstwowy niczym otaczające go miasto. Jej posadzki zdobiły mozaiki o wzorach geometrycznych i roślinnych, lecz posadzka narteksu stanowi prawdziwe arcydzieło. Jest to pojedyncza, ciągła kompozycja o powierzchni około stu metrów kwadratowych, datowana na VI wiek, pomyślana jako jedno pole, a nie zestaw oprawionych paneli. Drzewa, krzewy, ptaki i zwierzęta rozprzestrzeniają się po niej bez żadnych linii podziału, dzięki czemu cała posadzka układa się w jeden obraz Raju, czyli paradeisos. Wejście do kościoła oznaczało wkroczenie w ten obraz, po dywanie z kamiennych tesser rozciągającym się na całej długości sali wejściowej. Długi widok wzdłuż posadzki ukazuje tę ideę w działaniu: wzór trwa bez końca, tworząc jeden świat roślin i zwierząt, stworzony po to, by w niego wejść, a nie tylko na niego patrzeć.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Niektóre zwierzęta na posadzce raju w Wielkiej Bazylice niosą ze sobą znaczenia, które wczesnochrześcijański wierny odczytałby od razu. Paw był tradycyjnym symbolem nieśmiertelności, a według legendy jego mięso nigdy nie gnije. Dwa jelenie stoją przy kantarosie, szerokiej wazie ukazanej jako kwitnąca w centrum sceny, co nawiązuje do wyobrażenia duszy pragnącej Boga i przychodzącej do wód. Wokół nich rozrastają się kwitnące drzewo i spiralne pędy, czyli drzewo życia i jego odrośla. Gdzie indziej w tej samej kompozycji pojawia się czerwony pies, opisywany jako symbol samego raju, wraz z bestiami reprezentującymi ziemskie królestwo. Te wyobrażenia dotarły dalej, niż ich twórcy mogli przypuszczać. Pojawiają się one na rewersie macedońskiego banknotu o nominale pięciu tysięcy denarów, wydanego w 1996 roku, więc paw i jeleń z Heraklei wędrują dziś z rąk do rąk w całym kraju.

Marcin Konsek · CC BY-SA 4.0

Od IV wieku Heraklea Lyncestis była ważnym ośrodkiem biskupim, a ta rezydencja stanowiła jego siedzibę. Wykopaliska prowadzono w latach 1970–1975. Jako pierwsza odsłoniła się część zachodnia, a południowa strona budynku przylega bezpośrednio do muru miejskiego. Luksusowe pomieszczenia znajdowały się w części wschodniej, przy czym drugie, trzecie i czwarte pomieszczenie posiadało posadzki mozaikowe. Między trzecim a czwartym pomieszczeniem przebito przejście do wschodniego wejścia rezydencji, wykonane celowo w pewnym momencie między IV a VI wiekiem. Trójdzielne łuki z cegły, które wciąż się tutaj wznoszą, wsparte na białych marmurowych głowicach, dają wyobrażenie o tym, jak wielka konstrukcja znajdowała się niegdyś powyżej. Sami biskupi pojawiają się w dokumentach szerszego kościoła. Ewagriusz, biskup Heraklei Lyncestis, wymieniony jest w aktach synodu w Sardyce z 343 roku. Wiek później biskup Kwintylin pojawia się w aktach drugiego synodu w Efezie z 449 roku. Duchowni z Heraklei Lyncestis brali udział w wielkich debatach wczesnochrześcijańskiego świata, działając z rezydencji na tym wzgórzu.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Rzeźbiona marmurowa obudowa studni na tym dziedzińcu pochodzi z ostatnich pokoleń miasta, z lat, kiedy codzienne życie toczyło się tutaj nadal, podczas gdy świat zewnętrzny zwrócił się przeciwko niemu. W 472 roku siły gockie dowodzone przez Teodoryka Wielkiego spustoszyły Herakleę Lyncestis. Biskup miasta zgromadził duży dar pieniężny, aby je wykupić, lecz siedem lat później Goci wrócili i i tak zniszczyli miasto. Heraklea Lyncestis podniosła się z ruiny pod koniec V i na początku VI wieku, co świadczy o tym, jak wiele życia w niej jeszcze pozostało. Wówczas w 518 roku uderzyło trzęsienie ziemi, a mieszkańcy stopniowo opuszczali miasto. Monety przestają się pojawiać około 585 roku, co sugeruje, że Słowianie ostatecznie zajęli to miejsce. Dragowicze, plemię słowiańskie wyparte z północy przez Awarów, osiedlili się na tym obszarze u progu VII wieku, a na terenie opuszczonego teatru wnieśli chaty. Graniczna twierdza przeżyła swoje militarne przeznaczenie, stając się miastem przydrożnym, miejscem widowisk i siedzibą biskupów, a w końcu zapadła w ciszę.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0