Heraclea Lyncestis Audiogids in het Nederlands

Welkom in Heraclea Lyncestis, een oude stad in de heuvels boven Bitola. Vanaf dit hoge punt strekt de hele opgraving zich uit voor de bergen: muren, stroken fundering en groene velden die naar het zuiden lopen. Philippus II van Macedonië stichtte de stad in het midden van de vierde eeuw v.Chr. en vernoemde haar naar de held Heracles. De regio eromheen heette Lynkestis, een koninkrijk dat Philippus had veroverd, en de stad ontleende haar naam aan dat land. De plek werd zorgvuldig gekozen. Hier ontmoeten de uitlopers van de Baba-berg de open Pelagonische Vlakte, op een van de hoofdroutes die van oost naar west lopen tussen Illyrië en Macedonië. Een fort op die route hield Illyrische plunderaars tegen die vanuit het westen Macedonië wilden binnenvallen. De stad vocht zich door de Macedonische oorlogen totdat Rome in de tweede eeuw v.Chr. Macedonië veroverde en de politieke macht brak. Wat volgt tijdens deze tour is de rest van haar bestaan: een welvarende Romeinse stad aan de weg, daarna een zetel van vroege christelijke bisschoppen en uiteindelijk een stad die in de zesde eeuw leegliep. In totaal hebben hier ongeveer duizend jaar mensen gewoond.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

De Romeinse verovering veranderde het lot van deze stad op een onverwachte manier: Heraclea kwam aan een snelweg te liggen. De Via Egnatia was de belangrijkste Romeinse weg van de zuidelijke Balkan, lopend van de Adriatische haven Dyrrachium helemaal tot aan Byzantium, en deze liep dwars door de stad. Heraclea werd een belangrijke halte op de route en het verkeer hield de stad welvarend. Deze stenen sokkels bij de porticusmuur horen bij die welvarende tijd. In Romeinse steden in het hele rijk stonden erebeelden van lokale weldoeners en functionarissen in openbare zuilengangen zoals deze, opgericht op inscriptiebasissen die door de gemeenschap waren betaald. De gebeeldhouwde figuur ernaast is zijn hoofd kwijtgeraakt, maar het hoge voetstuk en het eenvoudige blok ernaast dragen nog steeds de vorm van de gewoonte: een burger geëerd in steen, neergezet op een plek waar iedereen die door het forum liep het kon zien. Votiefmonumenten uit de Romeinse tijd zijn uit deze grond naar boven gekomen, samen met de porticus, de thermen en het theater. Een stad aan de weg met geld te besteden had de standbeelden om dat te tonen.

Photo: Explorer1940 · CC BY-SA 4.0

Deze stapels rode bakstenen, zorgvuldig in rijen geplaatst, droegen ooit een vloer erboven. Romeinse bouwers noemden het systeem een hypocaustum: de vloer van het badhuis rustte op zuiltjes als deze, en hete lucht van een oven circuleerde door de lege ruimte eronder voordat deze via ventilatieopeningen in de muren naar buiten ontsnapte. De hitte steeg door de vloer en soms omhoog door holle muurtegels, zodat baders zelfs in de winter op warme stenen liepen. Badhuizen als deze waren een vast onderdeel van elke Romeinse stad die de naam waardig was, en Heraclea, rijk geworden door de weg die erdoorheen liep, nam deze gewoonte over. De thermen hier worden gerekend tot de bouwwerken uit de Romeinse tijd die op de site zijn gevonden, samen met de porticus, het theater en de stadsmuren. Een badhuis was meer dan een plek om schoon te worden. Baden was een dagelijkse routine, een sociaal uurtje en een kenmerk van het Romeinse stadsleven, allemaal tegelijk. De vloer die ze droegen is verdwenen, waardoor het skelet van het verwarmingssysteem in de open lucht is achtergebleven.

Photo: Explorer1940 · CC BY-SA 4.0

Het werk aan dit theater begon onder keizer Hadrianus en de laatste afwerkingen werden gedaan onder Antoninus Pius, dus het kreeg vorm in de loop van het midden van de tweede eeuw na Chr. De bouwers hakten de zitplaatsen rechtstreeks in de heuvelrug van de Baba-berg. Er zijn twintig rijen stoelen, gesplitst door een loopgang genaamd een diazoma, met ruimte voor ongeveer drieduizend toeschouwers van elke sociale rang. Een benen toegangsbewijs voor een stoel op de veertiende rij, gevonden in 1931, is het vroegst bekende bewijs dat het theater bestond; het gebouw zelf moest tot 1968 wachten om opgegraven te worden. Het toneel had vijf rechthoekige kamers achter een rijk versierde noordelijke gevel. Maar het theater diende ook een tweede doel. Drie dierenkooien stonden erin, en een hoge muur van orthostaten met een metalen reling erboven omringde het orkest om het publiek tijdens jachtpartijen op beesten te beschermen. De lokale traditie wil dat vroege christenen hier voor de dieren werden geworpen. Dat verslag rust op traditie in plaats van op historische bronnen, dus wordt het verteld zoals het verhaal gaat. Het theater raakte eind vierde eeuw buiten gebruik, toen gladiatorengevechten in het hele Romeinse Rijk werden verboden naarmate het christendom zich verspreidde en heidense vormen van vermaak verdwenen.

Photo: Buli · CC0

Deze fontein draagt een datum die u bijna op de dag nauwkeurig kunt vaststellen. Het was een geschenk van de Byzantijnse keizer Justinianus I aan de stad, opgericht in het vijfendertigste jaar van zijn regering en ingewijd op 10 september 562, terwijl Johannes als bisschop diende. Een Griekse inscriptie die drie marmeren reliëfpanelen omlijst, legt de inwijding vast. De panelen zelf zijn gebeeldhouwd met dolfijnen en vissen rondom een centraal bloeiend christogram, het monogram van Christus getekend als een bloeiende plant. Samen vormen ze een bewust paradijselijk beeld: water, levende wezens en overvloed die vloeien in een christelijke toonsoort. De fontein stond ten oosten van het theater, op het centrale plein van de stad, waar het openbare leven samenkwam. Een monument als dit zegt iets over de laatste eeuwen van de stad. Heraclea was toen al oud en onheil was niet ver weg, maar het kon nog steeds rekenen op de gunst van een keizer die vanuit Constantinopel regeerde. Het gebeeldhouwde marmer heeft het leidingwerk dat het ooit voedde overleefd, en de inscriptie legt nog steeds de dag vast waarop het water voor het eerst stroomde.

Photo: Buli · CC0

Grondwerkers hadden het in de jaren voor de Tweede Wereldoorlog mis met dit gebouw. Opgravingen tussen 1936 en 1938 legden de muren en vloeren bloot, en aanvankelijk hield iedereen het voor een antiek paleis. Pas later onderzoek, uitgevoerd van 1960 tot 1964, maakte duidelijk dat dit een vroegchristelijke basiliek was, een van de kerken uit Heraclea's bisschoppelijke tijd. Van bovenaf gezien vertoont de vloer twee verschillende mozaïektechnieken. De versierde vloer van de basiliek was gelegd in opus sectile, een techniek van gesneden steen en marmeren stukjes die als inlegwerk in elkaar passen. De tweede kamer gebruikte opus tessellatum, het bekende mozaïek van kleine tessere die in patronen zijn gezet. De eerste kamer diende om te dopen, wat dit complex tot een werkende liturgische ruimte maakte, en niet zomaar een zaal. Toen de Grote basiliek elders op het terrein verrees, veranderden de functies van deze kamers, aangezien de nieuwere kerk de gemeente overnam. U kunt nog steeds zien hoeveel van de oorspronkelijke vloer is bewaard gebleven: kolomvoeten, drempels en brede velden met geometrische patronen, allemaal neergelegd waar de bouwers uit de vijfde en zesde eeuw ze achterlieten.

Petar Milošević · CC BY-SA 3.0

De Grote basiliek was een monumentale kerk: een voorhal met open zuilenrijen, een exonarthex, een narthex, twee aanbouwen aan de noordkant en drie aan de zuidkant. Hij werd gebouwd bovenop een eerdere basiliek die al op die plek stond, ergens tussen de vierde en de zesde eeuw, zodat het gebouw gelaagd is net als de stad eromheen. De vloeren waren voorzien van mozaïeken met geometrische en bloemmotieven, maar de mozaïekvloer van de narthex is het meesterwerk. Het is een enkele doorlopende compositie van ongeveer honderd vierkante meter, daterend uit de zesde eeuw, en hij was opgezet als één vel in plaats van een reeks omlijste panelen. Bomen, struiken, vogels en beesten verspreiden zich erover zonder delende grenzen, zodat de hele vloer leest als één afbeelding van het paradijs, de paradeisos. De kerk binnenlopen betekende in die afbeelding binnenlopen, over een tapijt van stenen tessere dat zich over de lengte van de entreehal uitstrekte. Het lange uitzicht over de vloer laat het idee aan het werk zien: het patroon loopt maar door, één wereld van planten en dieren, gemaakt om binnen te treden in plaats van enkel naar te kijken.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Sommige dieren op de paradijsvloer van de Grote Basiliek hebben betekenissen die een vroegchristelijke gelovige in één oogopslag zou hebben begrepen. De pauw was een traditioneel symbool van onsterfelijkheid en volgens de legende zou zijn vlees nooit verrotten. Twee herten staan bij een kantharos, de brede vaas die in het midden van de voorstelling in bloei staat afgebeeld, puttend uit het beeld van de ziel die dorst naar God en naar het water komt. Rondom hen strekken zich een bloeiende boom en volutenranken uit, de levensboom en zijn uitlopers. Elders in dezelfde compositie verschijnt een rode hond, omschreven als een symbool van het paradijs zelf, samen met beesten die het aardse domein vertegenwoordigen. De beeldenwereld is verder gereisd dan haar makers hadden kunnen vermoeden. Zij verschijnt op de achterkant van het Macedonische biljet van vijfduizend denar uit 1996, waardoor de pauw en het hert van Heraclea Lyncestis nu door handen in het hele land gaan.

Marcin Konsek · CC BY-SA 4.0

Vanaf de vierde eeuw was Heraclea een belangrijk bisschoppelijk centrum, en deze woning was daarvan de zetel. De opgraving vond plaats van 1970 tot 1975. Het westerdeel kwam als eerste aan het licht, en de zuidkant van het gebouw bevindt zich dicht tegen de stadsmuur. De luxe kamers lagen in het oostelijke deel, en de tweede, derde en vierde kamer hadden allemaal mozaïekvloeren. Tussen de derde en vierde kamer werd een doorgang gehakt naar de oostelijke ingang van de woning, ergens tussen de vierde en de zesde eeuw opzettelijk aangebracht. De drievoudige bakstenen bogen die hier nog steeds oprijzen, gedragen op kapitelen van wit marmer, geven een idee van hoeveel van de constructie er ooit boven hoofdhoogte stond. De bisschoppen zelf verschijnen in de verslagen van de bredere kerk. Evagrius, bisschop van Heraclea, wordt genoemd in de akten van het Concilie van Sardica in 343. Een eeuw later verschijnt bisschop Quintilinus in de akten van het Tweede Concilie van Efese in 449. Tussen hen in namen de kerkmannen van Heraclea deel aan de grote debatten van de vroegchristelijke wereld, vanuit een woning op deze heuvelhelling.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

De uitgehouwen marmeren putrand in deze binnenplaats behoort tot de laatste generaties van de stad, de jaren waarin het dagelijks leven hier doorging terwijl de wereld daarbuiten zich tegen haar keerde. In 472 plunderden Gotische legers onder aanvoering van Theodorik de Grote Heraclea. De bisschop van de stad verzamelde een groot geschenk aan geld om hen af te kopen, en zeven jaar later kwamen de Gotten terug en plunderden de stad alsnog. Heraclea herstelde zich in de late vijfde en vroege zesde eeuw, een maatstaf voor hoeveel leven er nog in zat. Toen trof een aardbeving de stad in 518, en de inwoners verlieten de stad geleidelijk. Munten stoppen rond 585, wat suggereert dat de Slaven de plaats definitief innamen. De Dragovieten, een Slavische stam die door de Avars vanuit het noorden naar beneden werd geduwd, vestigden zich aan de vooravond van de zevende eeuw in het gebied, en op de grond van het verlaten theater bouwden ze hutten. Een grensfort overleefde zijn militaire doel om een wegenstad te worden, een plek van spektakels en een zetel van bisschoppen, en daarna stilte.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0