Klooster van Sint-Jovan Bigorski Audiogids in het Nederlands

Welkom bij het Klooster van Sint-Jovan Bigorski, een Macedonisch-orthodox klooster in de steile kloof van de Radikarivier, vlak bij de weg die loopt tussen Debar en Gostivar. De met kantelen bekroonde stenen poort en de boogvormige ingang rijzen op als een klein fort, en daarachter bevindt zich een gemeenschap waarvan de oorsprong meer dan duizend jaar teruggaat. De overlevering noemt de stichter: een monnik genaamd Jovan Debranin, die het klooster in 1020 stichtte. Een andere overlevering maakt hem Johannes van Debar, die de eerste aartsbisschop van Ohrid werd. Of de monnik en de aartsbisschop dezelfde persoon zijn, wordt onbewezen geacht. Wat wel zeker is, is de wijding, want dit hele huis behoort toe aan Sint-Johannes de Doper. Achter die poort bevinden zich een binnenplaats van bleke steen, een kerk en een zeer lang verhaal.

Photo: Jovanka.talevska · CC BY-SA 4.0

De bleke steen in deze muren geeft het klooster zijn naam, zo wil de overlevering. Het is een zachte, poreuze kalksteen die hier in de bergen wordt aangetroffen, lokaal bekend als bigor, en Bigorski betekent simpelweg de plek van bigor. Het gebouw zelf is een les in het omgaan met een steile helling. In plaats van één groot blok beklimt het klooster de berghelling in terrassen: slaapzalen van meerdere verdiepingen, galerijen en verbindingsvleugels, op elkaar gestapeld en samengebundeld als een klein fort. Er staan ook een verdedigingstoren en een knekelhuis tussen de gebouwen. Een groot deel van deze gevel kreeg vorm tussen de late achttiende en de vroege negentiende eeuw, toen het klooster op het hoogtepunt van zijn welvaart was. Samen gezien ogen de terrassen als één massieve stenen vorm, opzettelijk gebouwd om onneembaar te lijken.

Photo: Делфина · CC BY-SA 3.0

Drie vergulde drakenkoppen steken hier uit de stenen muur, die elk een dun straaltje water in het bassin daaronder laten stromen. Een fontein die onophoudelijk stroomt is een blijk van gastvrijheid van orthodoxe kloosters, onderdeel van het dagelijkse ritme van een gemeenschap en haar gasten. Deze verdiende ook een plaats in de literatuur. Blazhe Koneski, de grote Macedonische dichter, schreef er in 1988 een gedicht over, getiteld ‘Opschrift bij de fontein’.

Photo: Slavica Panova · CC BY-SA 3.0

De grote bronzen klok hangt in een stenen doorgang voor de kerk, een compact gebouw dat wordt bekroond door een enkel koepeltje. Ze is gewijd aan Sint-Johannes de Doper, en het grote feest van het klooster is diens onthoofding, gevierd op negenentwintig augustus volgens de oude kalender, oftewel elf september volgens de nieuwe. De gemeenschap hier heeft meer dan eens moeten heropbouwen. In de zestiende eeuw, onder de Ottomaanse sultan Selim de Tweede, werd het klooster nagenoeg vernietigd, en volgens een verslag bleef er niets van het complex overeind. De legende voegt er een vreemd detail aan toe: het heilige icoon van Sint-Johannes van het klooster verdween voor de vlammen uit, en keerde later ongeschonden terug, niemand weet hoe. De heropleving kwam in 1743, toen een hieromonnik genaamd Illarion het klooster herstelde en een nieuwe broederschap verzamelde, waarmee hij de eerste abt werd van de hernieuwde gemeenschap. Door haar hele geschiedenis heen blijken de bewoners van de omliggende streken Reka en Debar de bouwers en restaurateurs ervan te zijn geweest.

Photo: Chesta13 · CC BY-SA 4.0

Voor de kerkdeur dient een lange open galerij als een beschilderde voorkamer. Langs de buitenmuur lopen ten voeten uit afgebeelde heiligenfiguren, getooid met nimbussen en rijk gehuld, sommigen in versierde harnassen, elk met een opschrift boven het hoofd. Tegen 1871 bevond zich in deze narthex een hele stoet: Clemens van Ohrid en Naum, Jovan Vladimir, de broers Cyrillus en Methodius, en de middeleeuwse heersers Boris en Ivan Sjisjman. Geschilderd aan de buitenzijde van een dergelijke kerk, waar de gelovigen zich verzamelden alvorens binnen te treden, dienden de afbeeldingen als onderricht, als een laatste woord van instructie vóór de drempel. Lantaarns hangen langs de galerij om de figuren na het vallen van de duisternis te verlichten.

Photo: Marijav2013 · CC BY-SA 3.0

Twee gekroonde broeders staan zij aan zij op dit fresco, met open geschriften in hun handen vol vroege Slavische letters. Zij zijn Cyrillus en Methodius, de negende-eeuwse apostelen die het alfabet creëerden waarin de Slavische volkeren voor het eerst de schriftteksten en liturgie ontvingen. Hun aanwezigheid verbindt het klooster met de lange traditie van kennis en het geschreven woord in de regio Ohrid. Het fresco behoort tot het schema van de portiek dat in 1871 werd voltooid. Eén complicatie verdient een eerlijke vermelding. Een Bulgaarse journalist, Svetoslav Terziev, heeft betoogd dat de figuren van de heersers Boris en Ivan Shishman in deze portiek onder Servisch bewind, tussen 1913 en 1941, zijn overgeschilderd en de namen van andere heiligen hebben gekregen: Stefan Decanski en Lazar Hrebeljanovic. Het blijft een gerapporteerde bewering en geen vaststaand feit.

Julian Nyča · CC BY-SA 3.0

Binnen in de kerk is de wand tussen de kerkgangers en het altaar helemaal geen wand, maar een geheel van lagen uit walnotenhout. In een orthodoxe kerk draagt de iconostase de iconen die het schip scheiden van het heiligdom, en de meeste zijn plat en ordelijk. Deze is in diep reliëf, laag na laag, met geschilderde panelen geplaatst in een kader van gebladerte en figuren. Die bestaat omdat een abt dit wilde. Onder Arsenius begon het klooster met de bouw van een van de mooiste iconostases van zijn tijd en nam de beste houtsnijders van de Mijaken in de arm. Het werk werd geleid door Petre Filipovski-Garkata uit het dorp Gari, met zijn broer Marko aan zijn zijde en Makarij Frchkovski uit Galichnik, terwijl Avram Dichov met zijn zonen Vasil en Filip werkte. Het houtsnijwerk werd uitgevoerd tussen 1829 of 1830 en 1835. Hoe dan ook, een monument van deze omvang verrees in ongeveer zes jaar, volledig met de hand.

Photo: MacedonianBoy · CC BY-SA 4.0

Van dichtbij lijkt het houtsnijwerk bijna los te komen van het hout. Figuren steken in diep reliëf af tegen de achtergrond, sommige bijna vrijgesneden: ambachtslieden gebogen over een werkbank, ruiters, dieren en vogels, wijnstokken zwaar van de vruchten, alles verweven door dicht floraal ornament. De panelen bevatten scènes uit het Oude en Nieuwe Testament, met dieren en vogels verweven tussen het gebladerte; welke scène welke is, houdt het hout voor zichzelf. De roem van dit werk verspreidde zich ver. In 1895 verklaarde Damjan Arsov, een voormalig inwoner van Debar die de gehele berg Athos had bewandeld, dat er zelfs daar, tussen de grote kloosters, niets was dat ermee te vergelijken viel. Boven alles troont een uitgesneden kruisigingskruis, met lamia's, wezens van het kwaad, aan de voet ervan, overwonnen onder het kruis.

Elen Schurova · CC BY-SA 2.0

Het gezicht op dit icoon is het enige deel dat het zilver vrijlaat. Sint-Johannes de Doper is gehuld in een rijk bewerkte zilveren bekleding, geciseleerd en gegraveerd, waarbij alles verborgen is behalve het geschilderde gezicht. De geschriften van het klooster vermelden dat het icoon vijfendertig jaar onbeschermd heeft gestaan. Pas in 1885 werd het bekleed met zilver, onder de abten Michael en Hariton. De inscriptie op de bekleding zelf draagt een gedurfde bewering, namelijk dat het icoon dateert uit 1020, het jaar waarin het klooster werd gesticht. Het geschilderde paneel zelf wordt geacht van latere datum te zijn, uit de late zestiende of vroege zeventiende eeuw, dus legende en hout vertellen verschillende tijden. De traditie geeft het icoon zijn vreemdste kenmerk: Johannes verschijnt als een heilige met drie handen, en de derde hand is een zegenende hand, waarvan wordt geloofd dat deze ouders helpt die geen kinderen kunnen krijgen. Het klassieke verhaal over dat geloof betreft een Albanese bey die in de zestiende eeuw op bedevaart kwam. Het volgende jaar werd een zoon geboren, en hij schonk zijn hele landgoed aan Sint-Johannes, met de belofte van een permanente aanvoer van olijfolie van zijn landerijen.

Unknown author · Public domain

Dit geschilderde paneel hoort bij de grote reliekhouder, de kiwot, die in het schip van de kerk staat. Over het oppervlak geflankeerd door een rij staande heiligen in geschilderde gewaden staat de Moeder Gods met Christus op de troon, waarbij elke figuur door een inscriptie wordt benoemd. De kist zelf werd in 1834 gemaakt in opdracht van abt Arsenius, dezelfde abt die ook de walnotenhouten iconostase bestelde. Wat erin zit, heeft een reis gekost om te verzamelen. De relikwieën werden in 1820 uit Constantinopel meegebracht door Hadzhi Nake uit Belchitsa, die ze naar huis droeg naar de Radika-vallei. In het jaar 2000 werd ook een fragment van het Heilig Kruis in de kiwot geplaatst, dat zich bij de heiligen voegde die het bewaakt.

Michael and Daniel painters · Public domain