Vesting Prizren Audiogids in het Nederlands

Welkom bij de Vesting Prizren, die al duizenden jaren vanaf haar heuvel over dit stadje waakt. De heuvel rijst tot ongeveer 525 meter boven de zeespiegel, een steile kegel aan de oostelijke rand van Prizren. De wallen zijn niet getekend op een vlakke plattegrond. Ze volgen de natuurlijke lijnen van de grond, contour na contour, en omheinen de top met een oppervlakte van ongeveer anderhalve hectare, uitgestrekt van noord naar zuid. Vanaf hier boven kon een garnizoen de riviervallei overzien en de routes die door westelijk Dardania liepen, het oude land rond Prizren. Die beheersing van de vallei is de reden dat er überhaupt een vesting op deze plek bestaat. De muur zelf vertelt het verhaal. Het is breuksteen, gelapt en herbouwd, het werk van vele handen door de eeuwen heen. Byzantijnse bouwers, Servische heersers en Ottomaanse ingenieurs hebben hier allemaal hun sporen achtergelaten.

Photo: GentiBehramaj · CC BY-SA 4.0

Deze boogvormige openingen vormen de ingang, te bereiken na een steile klim vanuit de wijk onder de vesting. Veel van wat hen hier omringt, kreeg zijn huidige vorm onder de Ottomanen. Zij namen de directe controle over Prizren over na 1450, en in de daaropvolgende eeuwen bleef het fort groeien. De grote herbouw vond plaats in de achttiende eeuw, en die campagne vormde het grootste deel van de vesting zoals deze er nu bij staat. De wallen, de torens en de doorgangen van de poort behoren tot die laatste bouwfase. Eerdere muren liggen eronder en eromheen, uit de Byzantijnse en Servische periodes, maar het uiterlijk van de vesting is Ottomaans werk. De bogen voeren u dus een bolwerk binnen dat nog steeds werd uitgebreid en versterkt lang nadat buskruit de oorlogsvoering had veranderd. Het bleef tot in de twintigste eeuw een functionerende vesting.

Photo: GentiBehramaj · CC BY-SA 4.0

Een rij stenen bogen, de ene achter de andere, leidt naar het hart van de vesting. Deze gewelfde galerijen maken deel uit van wat de plek liet functioneren als verdedigingswerk. Opgravingen hebben hier walmuren blootgelegd die zijn versterkt met torens, kazematten, labyrintgangen, depots en binnenkamers. Kazematten zijn gewelfde kamers die in de vestingwerken zelf zijn gebouwd. Ze boden verdedigers tijdens een aanval beschutting binnen de muren en een veilige plek voor voorraden. De labyrintgangen verbonden dit alles met elkaar, waardoor mannen en voorraden beschermd van het ene punt naar het andere konden worden verplaatst. Niets hiervan was van buitenaf zichtbaar. De vesting leek op een muur op een heuvel, maar van binnen was deze doorspekt met doorgangen en kamers. Het graven begon hier in 1969, werd hervat in 2004 en opnieuw van 2009 tot 2011. Die campagnes veranderden de vesting laag voor laag van een ruïne in een archeologisch archief.

Photo: Kreshnik Basha · CC BY-SA 4.0

In deze kamer komt het licht uitsluitend door de openingen in het gewelf erboven. Het is een ruimte die is gebouwd voor de functie, niet voor het comfort, en zij behoorde tot een vesting met een serieuze taak. Onder de Ottomanen werd dit fort een centraal steunpunt van Roemelië, de kernprovincie van hun Europese rijk. Hier verbleef een garnizoen, en ruimtes zoals deze bevatten wat een garnizoen nodig had: afgesloten kamers, beschermde voorraden en gewelfde daken die sterk genoeg waren om tegen een stootje te kunnen. De vesting was bedoeld als een zelfvoorzienend geheel, een sterk punt dat zich op eigen kracht kon handhaven. En de heuvel was niet alleen een militaire post. In de Ottomaanse jaren kwamen Serviërs uit de stad ’s avonds samen bij Kaljaja en dansten zij op deze monumentale plekken de kolo, hun reidans. Overdag een vesting, en op sommige avonden een ontmoetingsplaats voor de stad beneden.

Arianit Dobroshi · CC BY-SA 3.0

Dit open plateau is de top van de heuvel en het oudste terrein in de vesting. Hier woonden al mensen rond 2000 jaar voor Christus, in de bronstijd, en zij bleven er tot in de late ijzertijd. De lage funderingslijnen over het plateau markeren de lagen die zij achterlieten. Opgravingen hier documenteerden voor het eerst een prehistorische nederzetting die de eerste kern van leven op deze heuvel vormde. Aardewerk en vondsten uit die lagen komen overeen met materiaal uit Vlashnjë, een prehistorische vindplaats in een nabijgelegen dorp. Vervolgens betreedt de heuvel de geschreven geschiedenis. In de zesde eeuw schreef de Byzantijnse kroniekschrijver Procopius een boek genaamd Over gebouwen, waarin hij de forten opsomde die keizer Justinianus in Dardania had hersteld. Daaronder noemt hij een fort genaamd Petrizen, en deze heuveltop is heel waarschijnlijk dat fort. De naam Petrizen is verbonden met de naam van Prizren zelf. Sommige geleerden verbinden Prizren ook met de Romeinse stad Theranda, hoewel een andere kandidaat voor die plek Suhareka is, en de kwestie nog steeds openstaat.

Ilir Elshani · CC BY-SA 4.0

Deze herbouwde muurdelen en boogconstructies dragen het middeleeuwse verhaal van de vesting. In 1072 kwamen leiders van een opstand tegen de Byzantijnse heerschappij vanuit Skopje naar het gebied van Prizren. Zij riepen de hulp in van Mihailo van Duklja, en hij stuurde zijn zoon Constantijn Bodin met driehonderd soldaten. Een Byzantijnse strijdmacht die op hen af werd gestuurd, werd verslagen bij Prizren, en na die overwinning riepen de opstandsleiders Bodin uit tot keizer van de Bulgaren, hier in Prizren. De opstand werd voor het einde van datzelfde jaar neergeslagen. De Byzantijnse heerschappij in de regio eindigde definitief in 1219 en 1220, toen de Servische Nemanjić-dynastie de controle overnam, en zij hielden het fort in handen tot 1371. Daarna namen opeenvolgende regionale feodale families Prizren om de beurt in bezit, vaak met Ottomaanse steun. De bekendste naam hier is Stefan Dušan, die als Servisch keizer regeerde. Ongeveer drie kilometer naar het zuidoosten bouwde hij het Klooster van de Heilige Aartsengelen en het nabijgelegen fort Višegrad, bekend als Dušanov grad. Een tijd lang dienden die als de versterkingen van zijn hof in Prizren, voordat hij het hof verplaatste naar Skopje.

Photo: GentiBehramaj · CC BY-SA 4.0

Vanaf dit stuk muur valt het land weg in een rivierkloof, met bergkammen die aan beide kanten omhoog klimmen. Dit uitzicht was de functionele kant van de Vesting Prizren. In de middeleeuwen behoorde het fort tot de keten van versterkingen die de Via de Zenta bewaakten, de handelsroute die door het Drin-dal liep en de Adriatische kust met de centrale Balkan verbond. Alles wat zich over die route verplaatste, handelaren, lastdieren, goederen uit de zee, moest door het dal beneden passeren. Een wachter hier kon bewegingen door de kloof volgen lang voordat ze de stad bereikten. Het idee was al oud toen de middeleeuwse wachters het overnamen. Al in de zesde eeuw hadden de bouwers van Justinianus de Witte Drin voorzien van forten precies zoals dit, die de kust met het Kosovo-dal verbonden. Dus hetzelfde toezicht, gehouden over hetzelfde dal, liep van de late oudheid tot diep in de middeleeuwen.

a.dombrowski · CC BY-SA 2.0

Een kanon rust op zijn houten affuit aan de rand van dit met kasseien geplaveide bastion, gericht over de hele stad. Het wordt hier tentoongesteld als een kenmerk van het Uitzichtpunt bij het bastion, een herinnering aan het gewapende verleden van de Vesting Prizren in plaats van bewijs van waar kanonnen ooit stonden. Wat deze verhoging elke verdediger bood is vanaf hier duidelijk: de daken, de minaretten en de bruggen van Prizren liggen allemaal beneden uitgestrekt, met bergen die de horizon afsluiten. Wie dit bastion in handen had, had het strategische uitzicht over de stad en de toegangswegen ernaartoe. De Vesting Prizren behield die militaire rol zeer lang en diende het grootste deel van haar bestaan als vesting en niets anders. Het einde kwam in 1912, met de Eerste Balkanoorlog. Daarna waren de dagen van actieve militaire dienst van de vesting voorbij en het kanon hier heeft niets anders meer om op te mikken dan het uitzicht.

Bleron Çaka · CC BY-SA 3.0

Door deze stenen boogpoort vullen de rode daken en minaretten van Prizren het beeld. De Vesting Prizren en de stad maakten elkaar. De oude wijk aan de voet van de heuvel heet Nënkalaja, wat letterlijk onder de vesting betekent, omdat het rond dit bolwerk is gegroeid. Prizren zelf verschijnt in archieven uit 1019, onder de Byzantijnse keizer Basileios II, geschreven als Prisdriana. Na verloop van tijd werd de stad een handelscentrum en waren Ragusaanse kooplieden gestationeerd in de oude stad onder de muren, waardoor Prizren hun toegangspoort werd naar het oosten van Kosovo en daarbuiten. De Vesting Prizren waakte over al die groei en in ruil daarvoor gaf de stad de vesting haar betekenis. Vandaag de dag wordt Kalaja e Prizrenit beschouwd als het symbool van Prizren en een belangrijk onderdeel van de culturele identiteit van Kosovo. Het werd in 1948 uitgeroepen tot Monument van Cultuur van Uitzonderlijk Belang en het staat onder permanente erfgoedbescherming. Zo'n vierduizend jaar leven op één heuvel zegt veel over de mensen die er steeds voor bleven kiezen.

Photo: Bujar Imer Gashi · CC BY-SA 3.0