Sopoćaniklooster Audiogids in het Nederlands

De Kerk van de Heilige Drie-eenheid in Sopoćani is een stichting van koning Stefan Uroš de Eerste van Servië. Met andere woorden, hij stichtte haar en betaalde ervoor. Ze staat in de regio Ras, het centrum van de middeleeuwse Servische staat. Ze ligt nabij de bron van de Raška. Het klooster ligt ongeveer zeventien kilometer ten westen van de stad Novi Pazar. Geelbruine stenen muren staan boven een grasrijke binnenplaats. Een hoge, vierkante klokkentoren verrijst boven de muren, en een kleine koepel bevindt zich op een tamboer erachter. Sommige experts op het gebied van de Servische middeleeuwse kunst beschouwen de fresco‘s binnen als de mooiste van hun periode. UNESCO voegde het klooster in 1979 toe aan haar Werelderfgoedlijst, in een vermelding die gedeeld wordt met Stari Ras.

Photo: Pavle Marjanovic · CC BY-SA 3.0

De Raška-school is een regionale stijl met een Byzantijns karakter, en deze kerk wordt daaraan toegeschreven. Eén venster in de muur toont die stijl op kleine schaal. Een bleke boog omlijst de opening. Een slanke centrale zuil verdeelt hem in twee kleinere bogen. Elk van die bogen bevat een zuil van ronde, ornamentale schijven, boven elkaar gestapeld. Tweelichtvensters zoals dit duiken op in veel middeleeuwse kerken. De gestapelde schijven in elke opening vallen hier op.

Photo: CrniBombarder!!! · CC BY-SA 4.0

De kerk werd vergroot onder koning Stefan Dušan, de achterkleinzoon van de stichter. Het werk wordt gedateerd tussen 1338 en 1345. De kerk kreeg enkele kenmerken van een kathedraal. De beschildering van de buitenportiek, de exonarthex, werd eveneens uitgebreid. Open bogen op de begane grond flankeren de exonarthex, naast een hoge klokkentoren. De toren werd in dezelfde bouwcampagne gebouwd.

Photo: BubaFoton · CC BY-SA 4.0

Koningin Anna Dandolo was de moeder van koning Stefan Uroš de Eerste. Een beschilderde scène van haar dood bevindt zich op de noordmuur van de narthex, de inkomhal van de kerk. Ze stierf in 1258. Een sterfjaar betekent niet dat de scène datzelfde jaar werd geschilderd. Een figuur ligt op een lange baar gedekt in doek, en rouwenden staan er in groepen omheen. Op sommige plaatsen is de verf weggesleten. Geleerden gebruiken deze scène tevens als een van de aanwijzingen om de stichting van de kerk te dateren op omstreeks de jaren zestig van de dertiende eeuw.

Gmihail at Serbian Wikipedia · CC BY-SA 3.0 rs

De geschilderde decoratie in Sopoćani werd volgens een plan uitgevoerd en elk deel van de kerk heeft zijn eigen reeks taferelen. De narthex bevat verhalen uit het Oude Testament, taferelen van de kernovertuigingen van de kerk en thema's van het einde der tijden. Het schip, het hoofdgedeelte van de kerk, toont het verlossingswerk van Christus in een cyclus van de grote feesten van het kerkelijk jaar. Het sanctuarium rond het altaar bevat taferelen die verbonden zijn met de diensten. Een stucwerkguirlande loopt rond deze getoogde deuropening en daarboven staan geschilderde figuren in rijen, de ene strook boven de andere. Een metalen lamp hangt aan een lange ketting onder de boog. Door de deuropening is de iconenwand van het sanctuarium zichtbaar. De verhalen lopen van links naar rechts over de muren, zodat elk ervan zich op volgorde ontvouwt.

Photo: DjordjeMarkovic · CC BY-SA 4.0

In de kerk staat een roodachtige stenen sarcofaag die in verband wordt gebracht met koning Stefan Uroš de Eerste. Hij stichtte de kerk, en deze was bedoeld om als zijn begraafplaats te dienen. Pas na 1282, toen zijn zoon Milutin de troon besteg, werd zijn lichaam overgebracht naar het graf dat hier voor hem was gereedgemaakt. Achter de steen staat een klein ingelijst icoon van een gekroonde figuur op een staander. De koning was de kleinzoon van Stefan Nemanja, die zijn macht op de troon in Raška in de jaren zestig van de twaalfde eeuw consolideerde.

Photo: DjordjeMarkovic · CC BY-SA 4.0

Een donatortafereel in het schip toont koning Stefan Uroš de Eerste die een model van de kerk vasthoudt, met zijn zonen achter zich. De twee jonge mannen die hier worden afgebeeld, dragen donkere gewaden en steken hun handen uit. Zij worden beschouwd als Dragutin en Milutin, de zonen van de koning. De koning is om symbolische redenen groter geschilderd dan de rest, waardoor de lengte van de jongens in vergelijking met hem geen datering van het tafereel mogelijk maakt. De leeftijd die Dragutin op zijn portretten lijkt te hebben, biedt een andere aanwijzing. Op het ene portret ziet hij er ongeveer tien uit. Op een ander ziet hij er ongeveer vijftien uit. Op een derde ziet hij er ongeveer twintig uit. Als men het middelste portret als uitgangspunt neemt, wijst het tafereel op omstreeks 1265. Dat plaatst de bouwactiviteiten van de kerk in de jaren zestig van de dertiende eeuw, eerder als schatting dan als vaste datum.

Unknown Serbian painter · Public domain

De Ontslapening van de Moeder Gods bedekt de westmuur van het schip, en het is een beroemd fresco. Het toont de dood van de Maagd Maria, wat de kerk haar ontslapening noemt. Haar lichaam ligt op een baar in het midden. Rouwenden staan in groepen eromheen. Daarboven bevindt zich een rij ronde medaillons met daarin nog meer figuren. De stijl is laat-Comneens, een oudere Byzantijnse stijl die overging in de latere Paleologische stijl. Het verhaal ontvouwt zich over de muur in een lineaire stijl, en de figuren zijn groot en waardig. Op sommige plaatsen lieten de schilders zichtbare hulplijnen achter en schilderden daarbovenover. Sommige historici denken dat dit een vergissing was.

Photo: DjordjeMarkovic · CC BY-SA 4.0

De schilders van Sopoćani blijven naamloos, en hun herkomst is niet met zekerheid bekend. Sommige geleerden beweren dat ze uit Constantinopel kwamen, hoewel dat niet vaststaat. Koning Stefan Uroš de Eerste zou enkele van de beste kunstenaars hebben uitgekozen. Hij liet ook kleine stukjes bladgoud aanbrengen op de omtreklijnen van sommige van de prominentere fresco's, voor een groter gevoel van grootsheid. Verschillende treurende mannen dringen zich hier samen in gelaagde gewaden. Eén buigt zijn hoofd en brengt een hand naar zijn gezicht. Aan de rechterkant draagt een bebaarde figuur een wit gewaad met donkere kruisen erop. Latere schilders kopieerden deze manier van werken, en deze werd bekend als de Sopoćani-stijl.

Meister von Sopocani · Public domain

Onder de geschilderde taferelen rond het altaar bevindt zich een processie van aartsbisschoppen, een reeks hogere geestelijken. De identiteit van een leidende figuur in deze processie is omstreden. Het ene verslag noemt aartsbisschop Sava de Tweede. Hij werd hoofd van de Servische kerk in 1263. Een andere visie suggereert dat de figuur aartsbisschop Arsenije de Eerste zou kunnen zijn. Lampen hangen aan kettingen boven de vloer. Daaronder flankeren ingelijste iconen een scherm met in het midden een deuropening. Boven het scherm is de ronde apsis, de gebogen muur achter het altaar, geschilderd, en houten deuren omlijsten het uitzicht. Welke aartsbisschop wordt bedoeld, blijft onbeslist.

Photo: DjordjeMarkovic · CC BY-SA 4.0