Sopoćani Audioprzewodnik po polsku

Cerkiew Świętej Trójcy w Sopoćaniach jest fundacją króla Serbii Stefana Urosza Pierwszego. Innymi słowy, ufundował ją i za nią zapłacił. Stoi w regionie Ras, będącym centrum średniowiecznego państwa serbskiego. Znajduje się w pobliżu źródła rzeki Raški. Monaster leży około 17 kilometrów na zachód od miasta Novi Pazar. Żółtobrunatne kamienne mury wznoszą się nad trawiastym dziedzińcem. Nad murami góruje wysoka, kwadratowa dzwonnica, a za nią, na bębnie, spoczywa mała kopuła. Niektórzy eksperci od średniowiecznej sztuki serbskiej uważają znajdujące się w środku freski za najpiękniejsze z tamtego okresu. UNESCO wpisało monaster na swoją listę światowego dziedzictwa w 1979 roku, w ramach wpisu dzielonego ze Stari Ras.

Photo: Pavle Marjanovic · CC BY-SA 3.0

Szkoła raska to styl regionalny o charakterze bizantyjskim i do niej zalicza się tę cerkiew. Jedno z okien w jej ścianie ukazuje ten styl w małej skali. Jasny łuk obramowuje otwór. Smukła kolumna środkowa dzieli go na dwa mniejsze łuki. Każdy z tych łuków mieści kolumnę okrągłych, ozdobnych dysków, ułożonych jeden na drugim. Podobne okna dwudzielne pojawiają się w wielu średniowiecznych cerkwiach. Tym, co się tu wyróżnia, są ułożone w stosy dyski w każdym otworze.

Photo: CrniBombarder!!! · CC BY-SA 4.0

Cerkiew powiększono za panowania króla Stefana Dušana, prawnuka jej fundatora. Prace datuje się na lata od 1338 do 1345. Cerkiew nabrała pewnych cech katedry. Rozszerzono również dekorację malarską jej zewnętrznego przedsionka, czyli egzonarteksu. Otwarte łuki na poziomie parteru biegną wzdłuż egzonarteksu, obok wysokiej dzwonnicy. Wieżę wzniesiono w ramach tej samej kampanii budowlanej.

Photo: BubaFoton · CC BY-SA 4.0

Królowa Anna Dandolo była matką króla Stefana Urosza Pierwszego. Namalowana scena jej śmierci znajduje się na północnej ścianie narteksu, czyli przedsionka wejściowego cerkwi. Zmarła w 1258 roku. Rok śmierci nie oznacza, że scenę namalowano w tym samym roku. Postać leży na długich marach osłoniętych tkaniną, a wokół niej w grupach stoją żałobnicy. Miejscami farba uległa starciu. Badacze wykorzystują tę scenę również jako jedną ze wskazówek do datowania założenia cerkwi na około lata sześćdziesiąte trzynastego wieku.

Gmihail at Serbian Wikipedia · CC BY-SA 3.0 rs

Dekorację malarską w Sopoćaniach wykonano według planu, a każda część cerkwi ma swój własny zestaw scen. W narteksie znajdują się opowieści ze Starego Testamentu, sceny przedstawiające główne wierzenia cerkwi oraz motywy końca czasu. Nawa główna, czyli główny korpus cerkwi, ukazuje dzieło zbawienia Chrystusa w cyklu wielkich świąt roku kościelnego. Prezbiterium wokół ołtarza zawiera sceny powiązane z nabożeństwami. Wokół tych łukowatych drzwi biegnie sztukateryjna girlanda, a nad nią w rzędach, pas nad pasem, stoją namalowane postacie. Pod łukiem na długim łańcuchu wisi metalowa lampa. Przez drzwi widoczny jest ikonostas prezbiterium. Opowieści biegną wzdłuż ścian od lewej do prawej, dzięki czemu każda rozwija się po kolei.

Photo: DjordjeMarkovic · CC BY-SA 4.0

W cerkwi stoi czerwonawy kamienny sarkofag, który powiązany jest z królem Stefanem Uroszem Pierwszym. Ufundował on cerkiew, która miała służyć jako jego miejsce pochówku. Jego ciało przeniesiono do przygotowanego tu grobowca dopiero po 1282 roku, kiedy na tron wstąpił jego syn Milutin. Za kamieniem na stojaku spoczywa mała oprawiona ikona przedstawiająca ukoronowaną postać. Król był wnukiem Stefana Nemani, który utwierdził swoją władzę na tronie w Rašce w latach sześćdziesiątych dwunastego wieku.

Photo: DjordjeMarkovic · CC BY-SA 4.0

Scena fundacyjna w nawie przedstawia króla Stefana Urosza Pierwszego trzymającego model cerkwi, ze stojącymi za nim synami. Dwaj przedstawieni tu młodzi mężczyźni noszą ciemne szaty i wyciągają ręce. Interpretuje się ich jako Dragutina i Milutina, synów króla. Król został namalowany jako większa postać od wszystkich pozostałych ze względów symbolicznych, więc wzrost chłopców w porównaniu z nim nie pozwala datować sceny. Domniemany wiek Dragutina na jego portretach oferuje kolejną wskazówkę. Na jednym portrecie wygląda na około dziesięć lat. Na innym wygląda na około piętnaście lat. Na trzecim wygląda na około dwadzieścia lat. Biorąc środkowy portret jako punkt odniesienia, scena wskazuje na około 1265 rok. To umiejscawia prace budowlane przy cerkwi w latach sześćdziesiątych trzynastego wieku, jako przybliżenie, a nie twardą datę.

Unknown Serbian painter · Public domain

Zaśnięcie Bogurodzicy pokrywa ścianę zachodnią nawy i jest to słynny fresk. Przedstawia on śmierć Maryi Panny, którą cerkiew nazywa Jej zaśnięciem. Jej ciało spoczywa na marach w centralnej części. Wokół nich w grupach stoją żałobnicy. Nad nimi rząd okrągłych medalionów mieści kolejne postaci. Styl to późny komnenowski, starsza maniera bizantyjska, która przechodziła w późniejszy styl paleologów. Opowieść rozwija się wzdłuż ściany w stylu liniowym, a postaci są duże i dostojne. Miejscami malarze pozostawili widoczne linie podziału i zamalowali je. Niektórzy historycy uważają, że było to przeoczenie.

Photo: DjordjeMarkovic · CC BY-SA 4.0

Malarze z Sopoćan pozostają bezimienni, a ich pochodzenie nie jest pewne. Niektórzy uczeni twierdzą, że pochodzili z Konstantynopola, choć nie jest to ustalone. Mówi się, że król Stefan Urosz Pierwszy wybrał jednych z najlepszych artystów. Kazał również nałożyć małe kawałki złoconej folii na kontury niektórych bardziej wybitnych fresków, aby uzyskać większe poczucie wspaniałości. Kilku opłakujących mężczyzn tłoczy się tutaj w warstwowych szatach. Jeden pochyla głowę i podnosi rękę do twarzy. Na prawym brzegu brodata postać nosi białe szaty liturgiczne naznaczone ciemnymi krzyżami. Późniejsi malarze kopiowali tę manierę i stała się ona znana jako styl Sopoćani.

Meister von Sopocani · Public domain

Wśród malowanych scen wokół ołtarza znajduje się procesja arcybiskupów, czyli szereg starszych dostojników kościelnych. Tożsamość jednej wiodącej postaci w tej procesji jest sporna. Jedna relacja wymienia arcybiskupa Sawę Drugiego. Został on zwierzchnikiem cerkwi serbskiej w 1263 roku. Inny pogląd sugeruje, że postać ta może być arcybiskupem Arseniuszem Pierwszym. Lampy wiszą na łańcuchach nad podłogą. Pod nimi oprawione ikony wyznaczają linię ikonostasu z drzwiami pośrodku. Nad ikonostasem namalowana jest zaokrąglona apsyda, czyli zakrzywiona ściana za ołtarzem, a drewniane drzwi ramują widok. Kto jest tym arcybiskupem, pozostaje otwarte.

Photo: DjordjeMarkovic · CC BY-SA 4.0