Monaster Mileševa Audioprzewodnik po polsku

Witamy w Monasterze Mileševa, serbskim prawosławnym monasterze w dolinie rzeki Mileševa, niedaleko Prijepolja w południowo-zachodniej Serbii. Król Stefan Władysław ufundował go w latach trzydziestych XIII wieku jako swoją fundację królewską i cerkiew grobową. Cerkiew jest poświęcona Wniebowstąpieniu Pańskiemu i należy do raszkiej szkoły budownictwa. Jej rzut jest unikalny. Jedyna nawa rozszerza się stale od zachodu do wschodu, a wschodnie przęsło zostało całkowicie pominięte. Z tego powodu trzy apsydy ołtarzowe przylegają bezpośrednio do zwieńczonej kopułą wschodniej ściany. Wewnątrz kopuła spoczywa na kilku łukach ułożonych w sposób przypominający schody. Narteks w zachodniej części dodano w 1236 roku. Renowacja w latach sześćdziesiątych XIX wieku znacznie zmieniła wygląd cerkwi i nadała narteksowi własną kopułę. Te białe mury stoją w tej dolinie już od prawie ośmiuset lat. Za drzwiami czekają grobowce i freski, które przedstawia dalsza część tej wycieczki.

Djordje Stakić · CC BY-SA 3.0

Rzeźbione pasy fal i kropek biegną wokół łuku tego kamiennego portalu, a smukłe kolumny otaczają otwór z obu stron. Wejście to wprowadza w późniejsze dzieje monasteru w takim samym stopniu jak w pierwsze. Pod panowaniem osmańskim Monaster Mileševa nie zamilkł. W pierwszej połowie XVI wieku jego drukarnia wydawała iluminowane księgi liturgiczne, a w tych murach działała jedna z najstarszych szkół swoich czasów. Następnie w połowie stulecia przeprowadzono gruntowną renowację pod okiem patriarchy Makarije, po tym jak w 1557 roku przywrócono Serbski Patriarchat. Wzniesiono i pomalowano nowy narteks zewnętrzny, a ścianę między narteksem a nawą prawdopodobnie przepruto. Rzeźbiony portal należy do tego długiego okresu nauki i odnowy, a nie tylko do średniowiecznej fundacji.

Photo: Ziegler175 · CC BY-SA 3.0

W 1236 roku król Władysław sprowadził relikwie swojego wuja, świętego Sawy, z Tyrnowa w Bułgarii, gdzie Sawa zmarł, i złożył je tutaj. Sawa był twórcą serbskiego kościoła prawosławnego, a jego grób uczynił z Monasteru Mileševa jedno z najważniejszych serbskich sanktuariów i centrów duchowych. Przez stulecia przybywali tu pielgrzymi i podróżnicy, w tym podróżnik Cornelis de Schepper, a niektórzy z nich pozostawili pisemne relacje ze swoich wizyt. Napływały także darowizny, od rosyjskiego Iwana Czwartego oraz od władców wołoskich i mołdawskich. Następnie, w 1594 roku, Osmanowie zabrali relikwie z monasteru i publicznie je spalili na wzgórzu Vračar w Belgradzie. To spalenie miało złamać serbskiego ducha. Zamiast tego uczyniło ono z Sawy męczennika w śmierci, a jego kult tylko rósł. Tradycja kościelna podaje, że z tego pożaru ocalała jedna relikwia i spotkają ją Państwo przy ołtarzu.

Photo: Andrija12345678 · CC BY-SA 4.0

Niedaleko sarkofagu stoi namalowana postać ukazana w niemal pełnej wysokości, w białych szatach pokrytych w całości ciemnymi krzyżami. To święty Sawa, ukazany jako pierwszy serbski arcybiskup. Należy on do rodzinnej grupy portretowej w północno-wschodniej części narteksu. Stefan Nemanja pojawia się tam jako mnich Symeon. Następnie pojawia się Stefan Pierwszy Koronowany jako król, wraz ze swoimi synami Radosławem i Władysławem, a wśród nich fundator Monasteru Mileševa. Grupa ta została namalowana przypuszczalnie w latach trzydziestych trzynastego wieku i w latach tuż po nich. To, co czyni to dzieło rzadkim, to fakt, że niektóre z tych postaci zostały sportretowane za swojego życia, dzięki czemu rysy twarzy nie zostały pozostawione pamięci późniejszego malarza. Mężczyzna w białych krzyżach to święty, którego relikwie przyciągały tu pielgrzymów przez stulecia.

Fresco painter of Mileševa · CC BY-SA 3.0

Na południowej ścianie zachodniego przęsła, tuż pod sceną Zmartwychwstania, król idzie ku Chrystusowi, prowadzony przez Matkę Bożą. Niesie on mały model cerkwi, ten sam budynek, który zdobią te freski. Królem tym jest Stefan Władysław, który ufundował Monaster Mileševa. Taki portret fundatora był roszczeniem: fundator przedstawiający swoją ofiarę w malarstwie i zajmujący swoje miejsce w historii zbawienia przed każdą następną generacją. Królewskie znaczenie Monasteru Mileševa przeżyło jego dynastię. Niektórzy historycy wierzą, że w 1377 roku Tvrtko Pierwszy z Bośni został koronowany na króla Serbów i Bośni w tej cerkwi, wybierając miejsce spoczynku świętego Sawy, aby dodać wagi swojemu tytułowi. A w 1446 roku Stefan Vukčić Kosača proklamował się tutaj hercegiem świętego Sawy, a Hercegowina wzięła swoją nazwę od tego tytułu.

boban markovic · Public domain

Złote ikony lśnią na ikonostasie, ekranie z ikon oddzielającym ołtarz od nawy, a przed nimi stoi srebrny relikwiarz na czerwonym tle. Tradycja kościelna utrzymuje, że spoczywa tu ręka świętego Sawy, ocalona z pożaru, i od dawna przybywają tu pielgrzymi, aby ją czcić. Srebrna skrzynia niesie tę opowieść dalej, pod pozłacanymi postaciami świętych patrzących ze ściany.

Photo: Andrija12345678 · CC BY-SA 4.0

1230 · fresco

Anioł w bieli siedzi na kamiennej płycie grobu Chrystusa, spokojny i nieruchomy, a za nim leżą porzucone szaty pogrzebowe. Został namalowany w latach trzydziestych XIII wieku na południowej ścianie zachodniego przęsła. Należy do kompozycji Zmartwychwstania przedstawiającej niewiasty niosące wonności, które przybyły, aby namaścić ciało Chrystusa w grobie. Kultura serbska zalicza tego Białego Anioła do swoich najsłynniejszych wizerunków. Malarze tamtej epoki pracowali z szerokimi, plastycznymi formami i świeżymi harmoniami barw, traktując postacie jak mozaiki na złocie, co stanowiło odejście od wcześniejszych, sztywnych stylów. Dlatego tutejsze trzynastowieczne malowidła uważa się za jedne z najwybitniejszych osiągnięć malarstwa europejskiego tamtego stulecia. A anioł jest jednym z kilku arcydzieł, obok Dziewicy Zwiastowania i pobliskiego portretu królewskiego.

Snežana Trifunović · CC BY-SA 3.0

Grób Chrystusa miał strażników, a ten fresk ukazuje, jak skończyli: powaleni, pogrążeni we śnie w swoich kolczugach pośród tarcz, podczas gdy anioł czuwa w pobliżu. Trzynastowieczny cykl jest dziełem małego zespołu, sześciu lub siedmiu malarzy, których indywidualne style można do dziś odróżnić. Krótkie cyrylickie zapiski obok postaci takich jak święci wojownicy były długo uważane za podpisy malarzy. W rzeczywistości są to pozostałości pierwotnego układu tematycznego ścian i stanowią jedyny dowód wskazujący na prawdopodobne serbskie pochodzenie artystów. W wiekach późniejszych cerkiew przemalowano, a nowa warstwa ucierpiała w pożarze. Z tego przemalowania zachowały się jedynie fragmenty: Ostatnia Wieczerza pod kopułą oraz Czterdziestu Męczenników w północnym chórze. Jednak uszkodzona warstwa posłużyła jako tarcza, a cenniejsze trzynastowieczne malowidła znajdujące się pod nią przetrwały w nienaruszonym stanie.

Photo: Orjen · CC BY-SA 3.0

Kamienna wieża z piramidalnym dachem i krzyżem na szczycie wznosi się nad łukową bramą prowadzącą do monasteru. Po długich latach w ruinie monaster został odrestaurowany w 1868 roku, a obok cerkwi wzniesiono dwukondygnacyjny budynek konwentu. Mieścił on trzydzieści pokoi dla mnichów i gości. W 1875 roku, podczas lokalnego powstania, monaster znalazł się w realnym zagrożeniu, a oszczędzono go dzięki staraniom muzułmanów z Prijepolja, którzy darzyli sanktuarium wielkim szacunkiem. Wielki dzwon, dar króla Aleksandra, został konsekrowany 24 sierpnia 1935 roku i wisi nad odrestaurowanym monasterem do dzisiaj. W 1979 roku Serbia ogłosiła monaster Mileševa pomnikiem kultury o wyjątkowym znaczeniu. Królewska cerkiew grobowa, sanktuarium męczennika i arcydzieło malarstwa, pielęgnowane przez wieki w jednej cichej dolinie.

Pudelek (Marcin Szala) · CC BY-SA 3.0 rs