Stary Most w Mostarze Audioprzewodnik po polsku

Witamy Państwa w Mostarze, gdzie jeden jedyny most kryje historię całego miasta. Brukowana uliczka o nazwie Ulica Kujundžiluk to historyczne wschodnie podejście do Starego Mostu, ulica targowa, wzdłuż której od czasów osmańskich ciągną się małe sklepiki. Zanim stanął tu jakikolwiek kamienny most, przez Neretwę przechodziło się po drewnianym moście wiszącym na łańcuchach. Osmański pisarz Katip Çelebi tak go opisał: kołysał się tak mocno, że przechodzący przez niego ludzie robili to w śmiertelnym strachu. Gdy władza osmańska okrzepła, osada obok przeprawy stała się większa i ważniejsza, a wraz z nią rozrosła się ulica targowa. Nazwa Mostar pochodzi od mostari, czyli strażników mostowych, którzy strzegli starej przeprawy. Miasto nosi więc w pewnym sensie nazwę pochodzącą od zawodu. Przez bazar i w dół uliczki, na końcu ulicy czeka pierwsza ze starych wież mostu.

Photo: Neoneo13 · Public domain

Każda cenna przeprawa rzeczna potrzebowała obrońców, a ta otrzymała dwie wieże. Wieża Halebija wznosi się na północno-wschodnim brzegu – to solidna bryła z kamienia, z małymi oknami i murami zbudowanymi bardziej z myślą o obserwacji niż o wygodzie. Po drugiej stronie rzeki stoi jej partnerka, wieża Tara na południowo-zachodnim brzegu. Obie były znane jako strażnicy mostowi, mostari. Ich garnizony pobierały opłaty od podróżnych, pilnowały porządku na podejściach i kontrolowały jedną z kluczowych przepraw przez Neretwę w osmańskiej Hercegowinie. Kto dzierżył wieże, ten kontrolował drogę na drugą stronę. Kupcy, armie i pielgrzymi – wszyscy przechodzili między tymi murami i wszyscy płacili lub odpowiadali przed znajdującymi się w środku strażnikami. Wieże działały w parze jako ufortyfikowana brama po obu stronach przęsła.

Martin Brož · CC BY 3.0

Strome podejście to pierwsza rzecz, którą trzeba wiedzieć o przejściu. Pomost jest wysklepiony, wybrukowany polerowanymi płytami wapiennymi z naciętymi w poprzek wypukłymi żebrami, które chronią stopy przed poślizgiem. W 1557 roku sułtan Sulejman Wspaniały zlecił budowę kamiennego mostu, który miał zastąpić starą drewnianą przeprawę. Projektantem był Mimar Hayruddin, uczeń i czeladnik wielkiego osmańskiego architekta Mimara Sinana. Budowa zajęła dziewięć lat, a inskrypcja datuje jej zakończenie na 1566 rok. Bardzo niewiele z samej budowy spisano; to, co przetrwało, to wspomnienia, legendy oraz imię budowniczego. Jedna z tradycji głosi, że zaprawę mieszano z białkami jaj. Inna opowiada, że Hayruddin pracował pod groźbą śmierci – polecono mu zbudować łuk o bezprecedensowych rozmiarach. Krąży opowieść, że w dniu usunięcia rusztowań przygotował się na własny pogrzeb. Łuk wytrzymał.

Martin Brož · CC BY 3.0

Wieża Tara wznosi się ponad kamiennymi dachami i minaretami starego miasta – nad panoramą, która niegdyś otaczała most leżący u jej stóp. Dziewiątego listopada 1993 roku, podczas wojny chorwackio-bosniackiej, most upadł. Miał 427 lat. Siły bośniackich Chorwatów ostrzelały go po tym, jak armia bośniacka wykorzystała przeprawę jako wojskową linię zaopatrzeniową. Gazety w Sarajewie donosiły, że przed zawaleniem uderzyło w niego ponad sześćdziesiąt pocisków. Chorwacki dowódca, Slobodan Praljak, twierdził później, że pod mostem zdetonowano również ładunek wybuchowy; większość historyków odrzuca to twierdzenie. Trybunał do spraw zbrodni wojennych w Hadze uznał później most za prawowity cel wojskowy. Wielu uczonych widziało to inaczej: była to konstrukcja o niewielkiej wartości militarnej, zniszczona jako wspólne dziedzictwo. András Riedlmayer nazwał ten czyn zabijaniem pamięci lub memorycydem, wymierzonym w to, co łączyło społeczności miasta.

Photo: LBM1948 · CC BY-SA 4.0

Muzeum w wieży Tara opowiada o tym, jak most powrócił. Po wojnie zawiązała się koalicja mająca nadzorować prace: Bank Światowy, UNESCO, Fundacja Aga Khana na rzecz Kultury oraz Światowy Fundusz Zabytków, z finansowaniem z Włoch, Holandii, Turcji, Chorwacji i innych państw. UNESCO zgromadziło międzynarodowy komitet ekspertów i podjęto decyzję o odbudowie tak dokładnej, jak to możliwe, przy użyciu tej samej technologii i tych samych materiałów. Nurkowie armii węgierskiej weszli do Neretwy i wyłowili z dna rzeki bloki oryginalnego mostu. Większość była zbyt zniszczona, by ją ponownie wykorzystać. Drobnoziarnisty wapień zwany teneliją pochodził zamiast tego z lokalnych kamieniołomów, a budowniczowie znów pracowali przy użyciu osmańskich technik budowlanych. Odbudowę rozpoczęto 7 czerwca 2001 roku. 23 lipca 2004 roku most został ponownie otwarty, a koszt wyniósł około piętnastu i pół miliona dolarów.

Photo: Vano111ru · CC BY-SA 4.0

Z brzegu rzeki wreszcie ukazuje się cały kształt tej budowli. Pojedynczy kamienny łuk sklepia około dwudziestu dziewięciu metrów Neretwy, a jego szczyt wznosi się około dwudziestu czterech metrów ponad letnią wodą. Pomost biegnący przez niego jest ledwie szerszy od wiejskiej drogi. Najbardziej pomysłowa część znajduje się pod spodem. Most nie ma fundamentów wpuszczonych w rzekę. Spoczywa na wapiennych przyczółkach powiązanych ze skrzydłowymi murami biegnącymi wzdłuż klifów na obu brzegach, więc sam kanion dźwiga przęsło. Osmański podróżnik Ewlija Czelebi przeszedł tędy w siedemnastym wieku i napisał, że most jest jak tęczowy łuk wznoszący się ku niebu, rozciągający się od jednego klifu do drugiego. „Ja, ubogi i nędzny sługa Allaha, przemierzyłem szesnaście krajów” – napisał – „ale nigdy nie widziałem tak wysokiego mostu”.

Tony Hisgett from Birmingham, UK · CC BY 2.0

Wysoko nad zieloną wodą skoczek zawisa w powietrzu z rozłożonymi rękami, a tłum ustawia się wzdłuż balustrady powyżej. Skoki z łuku do Neretwy od dawna są rytuałem dla młodych mężczyzn z Mostaru. Rzeka jest bardzo zimna, a skok wymaga umiejętności i treningu. W 1968 roku miasto uczyniło tę tradycję oficjalną, organizując co roku latem, pod koniec lipca, konkurs skoków. Od 2015 roku na moście odbywa się również jeden z przystanków cyklu Red Bull Cliff Diving World Series, przyciągający skoczków z całego świata. Pierwszą osobą, która skoczyła z odbudowanego mostu, był Enej Kelecija. Przeprawa, którą kiedyś strzegli strażnicy, która upadła i została odbudowana kamień po kamieniu, jest znów sceną dla zwykłej śmiałości w Mostarze, a jej dwa brzegi są połączone.

Sven Wolter - mediaeclipse.de/photo · CC BY-SA 3.0 de