Salona Audioprzewodnik po polsku

Witamy w Salonie, największym parku archeologicznym w Chorwacji. Była to stolica rzymskiej prowincji Dalmacja, jedno z wielkich miast późnego cesarstwa rzymskiego, liczące około sześćdziesięciu tysięcy mieszkańców. Jej ruiny rozciągają się po polach Solina, tuż w głąb lądu od Splitu. Miasto zostało założone w trzecim wieku przed naszą erą i zniszczone w siódmym, więc to, co leży wokół willi, obejmuje dziewięć wieków życia. Sam budynek z kamienia to Willa Tusculum, wzniesiona w 1898 roku i odrestaurowana w 2008 roku. Zawdzięcza swoje istnienie don Frane Bulićowi, księdzu, który stał się tutejszym pionierem archeologii. Pod koniec dziewiętnastego wieku kierował on pierwszymi dużymi wykopiskami, przede wszystkim wczesnochrześcijańskich bazylik i cmentarzy. W 1894 roku Solin gościł Pierwszy Międzynarodowy Kongres Archeologii Wczesnochrześcijańskiej, a cztery lata później Bulić kazał zbudować tę pamiątkową kolekcję i miejsce pracy dla Muzeum Archeologicznego. Starożytny sarkofag i rzeźbione kamienie wystawione przed nim należały do znalezisk, które jego wykopaliska wydobyły na światło dzienne.

Photo: SchiDD · CC BY-SA 4.0

Pod tą winną pergolą badacze Salony założyli ogród ze zgromadzonych kamieni: starych kolumn, kamiennego stołu z taboretami obok oraz rzeźbionych fragmentów ułożonych na trawie. To ciche miejsce, ale kamienie niosą ze sobą pisany zapis. Wiele inskrypcji zarówno po łacinie, jak i po grecku znaleziono wewnątrz murów miejskich, a jeszcze więcej na cmentarzach poza nimi. Te dwa języki razem pokazują ludność pochodzącą z więcej niż jednego świata, żyjącą w mieście w pełni wplecionym w cesarstwo rzymskie. Inskrypcje mówią również o pieniądzach: dokumentują rodziny na tyle bogate, aby zlecić obróbkę kamienia dla swoich zmarłych. Ten dobrobyt jest powodem, dla którego tak wiele z Salony w ogóle przetrwało, by zostać zebranym.

Photo: Bieniecki Piotr · CC BY-SA 4.0

Rzymskie prawo zabraniało grzebania zmarłych wewnątrz miasta. Mieszkańcy Salony wynosili więc swoich zmarłych poza bramy i składali ich do spoczynku wzdłuż odchodzących stamtąd dróg, dlatego cmentarze otaczają tutejsze drogi. Ten teren to Nekropola Manastirine, pozostałość bazyliki i cmentarza poza miastem. Jej historia sięga dalej niż jej chrześcijańska sława: najstarsze części datowane są na drugi wiek przed naszą erą, na długo przed tym, jak stanął tu jakikolwiek kościół. Niskie mury i zniszczone kolumny wyznaczają wieki grobów i budynków wzniesionych nad nimi. To, co zamieniło to pole w miejsce pielgrzymek, należy do następnej części historii.

Photo: Akrasia25 · CC BY-SA 4.0

W 304 roku, podczas prześladowań chrześcijan przez Dioklecjana, biskup Domnius został stracony w amfiteatrze Salony. Był biskupem i męczennikiem, i pochowano go tutaj, na cmentarzu poza murami. Jego grób zapewnił temu terenowi sławę. Najazdy uszkodziły otaczające go budynki pod koniec czwartego wieku, a w połowie piątego wieku na ruinach wzniesiono tu bazylikę trzynawową. Wokół grobu męczennika zakorzenił się zwyczaj, który cmentarze Salony dobrze dokumentują: chrześcijanie prosili o pochówek jak najbliżej męczennika, ad sanctos, jak brzmiało określenie. Grób w pobliżu Domniona stał się pożądanym miejscem spoczynku, a groby tłoczyły się wokół niego. Kiedy wieki później miasto upadło, siedziba biskupa została przeniesiona do Splitu.

Original uploader was BobFog at it.wikipedia · CC BY-SA 3.0

Rzeźbiona głowa w przyczółku pokrywy tego sarkofagu przedstawia Meduzę, skrzydlatą i oprawioną niczym maska. Jest to jeden z pięknych marmurowych sarkofagów, które stały na cmentarzach Salony, ozdobiony postaciami i ornamentami wykonanymi na zamówienie rodzin, które mogły pozwolić sobie na najlepsze dzieła. Kilka najwspanialszych eksponatów z tych grobów zostało przeniesionych do Muzeum Archeologicznego w Splicie; inne, tak jak ten, pozostały tam, gdzie przechowuje je nekropola. Meduza należy do długiej pogańskiej tradycji pogrzebowej i warto szczerze powiedzieć, co to tutaj oznacza: nie każdy grobowiec na tym cmentarzu jest chrześcijański, a tego rodzaju wyobrażenie samo w sobie nie mówi, kto został wewnątrz pochowany. Kto zamówił ten sarkofag i kiedy, nie jest znane z pewnością.

Bernard Gagnon · CC BY-SA 4.0

Porta Caesarea była bramą ceremonialną najstarszej części Salony, zbudowaną z dużych, regularnych kamieni za panowania Augusta. Dwie ośmiokątne wieże ujmują ją po bokach i ma ona trzy przejścia: szerokie pośrodku dla wozów oraz dwa wąskie dla pieszych po obu stronach. Żłobienia wycięte w bocznych pylonach sugerują, że centralne przejście można było zamknąć ruchomitą kratą. Rekonstrukcja autorstwa badacza Kählera nadaje bramie dwie kondygnacje, przy czym górna jest bogato dekorowana półkolumnami, kapitelami kompozytowymi i otworami okiennymi, a wewnątrz znajduje się mały dziedziniec do celów obronnych. Jej życie militarne nie trwało długo. Kiedy miasto rozszerzyło się na wschód i zachód, brama straciła swoje przeznaczenie obronne i stała się zamiast tego nośną podporą akweduktu.

BobFog at Italian Wikipedia · CC BY-SA 4.0

Cesarz August zapewnił Salonie wodę. Akwedukt biegł z rzeki Jadro do miasta na długości 3850 metrów, a te kamienne łuki należą do tamtego ciągu. Obliczenia sugerują, że mógł dostarczać wystarczająco dużo wody dla około czterdziestu tysięcy ludzi, co daje pojęcie o tym, jak bardzo rozrosła się stolica. Najlepiej zachowany odcinek całego akweduktu leży na północ od Centrum biskupiego, gdzie linię łuków i kanał można nadal śledzić na powierzchni ziemi.

BobFog at Italian Wikipedia · CC BY-SA 4.0

W północno-zachodniej części wschodniego miasta chrześcijanie z Salony zbudowali swoje monumentalne jądro w piątym wieku. Centrum biskupie mieściło bliźniacze bazyliki podłużne, baptysterium i pałac biskupi, a jego bazylika jest największa w całej Dalmacji. Boom budowlany wynikał z bogactwa: dobrobyt Salony w czwartym i piątym wieku sfinansował rozbudowane budownictwo kościelne wewnątrz murów oraz sanktuaria męczenników na zewnątrz. Pozycja kompleksu odpowiadała jego wielkości. Biskup Salony posiadał rangę biskupa metropolity Dalmacji, zwierzchnika kościoła w całej prowincji. Wszystko to uczyniło Salonę ważnym miejscem do badania rozwoju wczesnochrześcijańskiej architektury sakralnej.

Bernard Gagnon · CC BY-SA 4.0

Ceglana struktura w ruinach to basen baptysterium centrum biskupiego, którego plan w kształcie krzyża jest nadal łatwy do prześledzenia w odsłoniętym murze. To tutaj nowi chrześcijanie wchodzili do wspólnoty. W praktyce piątego wieku chrztu dokonywano przez zanurzenie: kandydat schodził do wody i wychodził z niej jako członek kościoła. Chrzcielnicom z tego okresu często nadawano kształty bogate w znaczenie, a forma ośmioboczna stosowana w wielu baptysteriach była odczytywana jako symbol nowego życia, które nadawał obrzęd. Z tego jednego pomieszczenia całe chrześcijańskie miasto przyjmowało swoich najnowszych członków.

Bernard Gagnon · CC BY-SA 4.0

Salona miała kilka zestawów łaźni publicznych, ale wielkie termy we wschodniej części miasta były największe i są najlepiej zachowane. Zostały zbudowane w drugim wieku lub na początku trzeciego. Budynek jest prostokątny, z trzema absydami ułożonymi symetrycznie po stronie północnej i jedną po zachodniej. Plan można nadal prześledzić poprzez ruiny. Wydłużone pomieszczenie po stronie północnej mieściło półokrągły basen z zimną wodą, frigidarium. Na lewo od niego znajdowały się dwie szatnie, wyposażone w ławki i otwory w ścianie do przechowywania ubrań. Pomieszczenie po stronie zachodniej służyło do masażu, unctorium. Inne pomieszczenie, kończące się absydą, służyło jednocześnie jako salon i przestrzeń do ćwiczeń. Po prawej stronie znajdował się gorący koniec budynku: caldarium, tepidarium oraz sudatorium, czyli sauna.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0