Salona Audiogids in het Nederlands

Welkom in Salona, het grootste archeologische park van Kroatië. Dit was de hoofdstad van de Romeinse provincie Dalmatië, een van de grote steden van het late Romeinse Rijk, met ruwweg zestigduizend inwoners. De ruïnes verspreiden zich over de velden van Solin, even landinwaarts vanaf Split. De stad werd gesticht in de derde eeuw voor Christus en verwoest in de zevende, dus wat rond de villa ligt, omvat negen eeuwen aan leven. Het stenen gebouw zelf is Tusculum, opgetrokken in 1898 en gerestaureerd in 2008. Het dankt zijn bestaan aan don Frane Bulić, een priester die hier de pionier van de archeologie werd. Eind negentiende eeuw leidde hij de eerste grote opgravingen, voornamelijk van de vroegchristelijke basilieken en begraafplaatsen. In 1894 was Solin gastheer van het Eerste Internationale Congres voor Vroegchristelijke Archeologie, en vier jaar later liet Bulić deze herdenkingscollectie en werkruimte bouwen voor het Archeologisch Museum. De antieke sarcofaag en de stukken beeldhouwwerk die ervoor waren opgesteld, behoorden tot de vondsten die zijn opgravingen aan het licht brachten.

Photo: SchiDD · CC BY-SA 4.0

Onder deze druivenpergola legden de opgravers de tuin aan van verzamelde stenen: oude zuilen, een stenen tafel met krukken ernaast, en fragmenten met beeldhouwwerk op het gras geschikt. Het is een stille plek, maar de stenen dragen een geschreven verslag. Vele inscripties in zowel het Latijn als het Grieks zijn binnen de stadsmuren gevonden, en nog meer in de begraafplaatsen daarbuiten. De twee talen samen tonen een bevolking afkomstig uit meer dan één wereld, wonend in een stad die volledig was verweven in het Romeinse Rijk. De inscripties spreken ook over geld: ze leggen vast welke families rijk genoeg waren om bewerkte stenen voor hun doden te bestellen. Die welvaart is de reden dat er überhaupt zoveel van Salona is overgebleven om te worden verzameld.

Photo: Bieniecki Piotr · CC BY-SA 4.0

Het Romeinse recht verbood het begraven van de doden binnen een stad. Dus droegen de inwoners van Salona hun doden de poorten uit en legden hen te ruste langs de weglopende wegen, wat de reden is dat begraafplaatsen hier de wegen flankeren. Deze grond is Manastirine, het overblijfsel van een basiliek en begraafplaats buiten de stad. Het verhaal reikt verder terug dan zijn christelijke roem: de vroegste delen dateren uit de tweede eeuw voor Christus, lang voordat hier een kerk stond. De lage muren en gebroken zuilen markeren eeuwen aan graven en gebouwen die erop waren opgericht. Wat dit veld veranderde in een pelgrimsoord behoort tot het volgende deel van het verhaal.

Photo: Akrasia25 · CC BY-SA 4.0

In het jaar 304, tijdens Diocletianus' christenvervolging, werd bisschop Domnius geëxecuteerd in het amfitheater van Salona. Hij was een bisschop en martelaar, en hij werd hier begraven, op de begraafplaats buiten de muren. Zijn graf gaf deze grond zijn roem. Aanvalstochten beschadigden de gebouwen eromheen aan het einde van de vierde eeuw, en midden vijfde eeuw werd hier bovenop de ruïnes een basiliek met drie beuken opgericht. Rond het graf van de martelaar greep een gewoonte om zich heen die de begraafplaatsen van Salona goed documenteren: christenen vroegen om zo dicht mogelijk bij een martelaar te worden begraven, ad sanctos, zoals de uitdrukking luidde. Een graf in de buurt van Domnius werd de rustplaats die mensen wilden, en de graven drongen zich dicht rond het zijne samen. Toen de stad eeuwen later viel, werd de bisschopszetel overgebracht naar Split.

Original uploader was BobFog at it.wikipedia · CC BY-SA 3.0

Het uitgehouwen hoofd in het fronton van dit sarcofaagdeksel is Medusa, gevleugeld en omlijst als een masker. Het is een van de fraaie marmeren sarcofagen die op de begraafplaatsen van Salona stonden, voorzien van figuren en ornamenten voor families die zich het beste konden veroorloven. Verschillende van de mooiste stukken uit deze graven zijn verplaatst naar het Archeologisch Museum in Split; andere, zoals deze, blijven waar de necropool ze bewaart. De Medusa behoort tot de lange heidense begrafenistraditie, en het is de moeite waard eerlijk te zijn over wat dat hier betekent: niet elk graf op deze begraafplaats is christelijk, en beeldspraak zoals dit zegt op zich niet wie er van binnen werd begraven. Wie deze sarcofaag heeft besteld en wanneer, is niet met zekerheid bekend.

Bernard Gagnon · CC BY-SA 4.0

Porta Caesarea was de ceremoniële poort van het oudste deel van Salona, gebouwd van grote regelmatige stenen tijdens het bewind van Augustus. Twee achthoekige torens flankeren de poort, die drie doorgangen heeft: een brede in het midden voor karren, en twee smalle voor voetgangers aan weerszijden. Groeven in de zijpijlers suggereren dat de centrale doorgang kon worden afgesloten met een verplaatsbaar hek. Een reconstructie door de geleerde Kähler geeft de poort twee verdiepingen, de bovenste rijk versierd met halfzuilen, composietkapitelen en raamopeningen, en met een kleine binnenplaats voor verdedigingsdoeleinden. Het militaire leven van de poort was echter van korte duur. Toen de stad zich naar het oosten en westen uitbreidde, verloor de poort haar verdedigingsfunctie en werd ze in plaats daarvan de dragende constructie van het aquaduct.

BobFog at Italian Wikipedia · CC BY-SA 4.0

Keizer Augustus liet het water naar Salona aanleggen. Het aquaduct liep vanaf de rivier de Jadro de stad in, over een lengte van 3.850 meter, en deze stenen bogen horen bij die lijn. Berekeningen suggereren dat het voldoende water kon leveren voor ongeveer veertigduizend mensen, wat een indicatie geeft van hoe groot de hoofdstad was geworden. Het best bewaarde stuk van het hele aquaduct ligt ten noorden van het bisschoppelijk centrum, waar de lijn van bogen en het kanaal nog steeds over de grond te volgen zijn.

BobFog at Italian Wikipedia · CC BY-SA 4.0

In het noordwestelijke deel van de oosterstad bouwden de christenen van Salona in de vijfde eeuw hun monumentale kern. Het Bisschoppelijk centrum omvatte twee basilieken in de lengte, een doopkapel en een bisschoppelijk paleis; de basiliek ervan is de grootste van heel Dalmatië. De bouwboom was het gevolg van rijkdom: de welvaart van Salona in de vierde en vijfde eeuw betaalde voor uitgebreide kerkbouw binnen de muren en heiligdommen voor de martelaren daarbuiten. De status van het complex kwam overeen met zijn omvang. De bisschop van Salona bekleedde de rang van metropolitaan bisschop van Dalmatië, het hoofd van de kerk in de provincie. Dit alles heeft van Salona een belangrijke plek gemaakt voor de studie van hoe de vroegchristelijke sacrale architectuur zich ontwikkelde.

Bernard Gagnon · CC BY-SA 4.0

De roodstenen structuur in de ruïnes is de doopvont van het Bisschoppelijk centrum; het kruisvormige grondplan is nog steeds gemakkelijk te herkennen in het blootgelegde metselwerk. Dit was de plek waar nieuwe christenen tot de gemeenschap toetraden. Volgens de praktijk van de vijfde eeuw vond de doop plaats door onderdompeling: de dopeling ging het water in en kwam er weer uit als lid van de kerk. Doopvonten uit deze periode kregen vaak vormen met een rijke betekenis, en de achthoekige vorm die in veel doopkapellen werd gebruikt, werd gelezen als een symbool van het nieuwe leven dat het ritueel schonk. Vanuit deze ene ruimte nam de hele christelijke stad haar nieuwste leden op.

Bernard Gagnon · CC BY-SA 4.0

Salona had verschillende openbare baden, maar de Grote thermen in het oostelijke deel van de stad waren het grootst en het best bewaard gebleven. Ze werden gebouwd in de tweede eeuw of aan het begin van de derde. Het gebouw is rechthoekig, met drie apsissen die symmetrisch zijn gerangschikt aan de noordkant en één aan de westkant. De plattegrond is nog steeds af te leiden uit de ruïnes. Een langwerpige kamer aan de noordkant bevatte een halfrond bad met koud water, het frigidarium. Links daarvan lagen twee kleedkamers, voorzien van banken en openingen in de muur om kleding op te bergen. Een kamer aan de westkant diende voor massages, het unctorium. Een andere kamer, die uitkwam in een apsis, diende tegelijk als loungeruimte en oefenruimte. Aan de rechterkant bevond zich het warme deel van het gebouw: het caldarium, het tepidarium en het sudatorium, de sauna.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0