Stari Most Audiogids in het Nederlands

Welkom in Mostar, waar één enkele brug het verhaal van een hele stad draagt. Het geplaveide straatje genaamd Kujundžiluk is de historische oostelijke toegang tot de Oude Brug, een marktstraat met kleine winkeltjes sinds de Ottomaanse tijd. Voordat hier een stenen brug stond, werd de Neretva overgestoken via een houten hangbrug die aan kettingen hing. De Ottomaanse schrijver Katip Çelebi beschreef het als volgt: de brug slingerde zo erg dat mensen die hem overstaken dat deden in doodsangst. Naarmate de Ottomaanse overheersing vastere vorm kreeg, groeide de kleine nederzetting bij de oversteek en werd deze belangrijker, en de marktstraat groeide mee. De naam Mostar komt van de mostari, de brugwachters die de oude oversteek bewaakten. De stad is in zekere zin vernoemd naar een beroep. Door de bazaar en het straatje af staat de eerste van de oude torens van de brug aan het einde van de straat te wachten.

Photo: Neoneo13 · Public domain

Elke waardevolle rivieroversteek had verdedigers nodig, en deze kreeg er twee torens. De Halebija-toren rijst op aan de noordoostelijke oever, een massief blok steen met kleine ramen en muren die gebouwd zijn om te observeren in plaats van voor comfort. Aan de overkant van de rivier staat zijn partner, de Tara-toren aan de zuidwestelijke oever. Samen stonden de twee bekend als de brugwachters, de mostari. Hun garnizoenen inden tol van reizigers, handhaafden de orde op de toegangen en controleerden een van de belangrijkste oversteken van de Neretva in het Ottomaanse Herzegovina. Wie de torens in handen had, beheerste de weg eroverheen. Kooplieden, legers en pelgrims passeerden allemaal tussen deze muren, en betaalden stuk voor stuk of legden verantwoording af aan de wachters binnen. De torens werkten als een koppel, een versterkte poort aan weerszijden van de overspanning.

Martin Brož · CC BY 3.0

De steile klim is het eerste wat u moet weten over de oversteek. Het dek is gebogen, geplaveid met gepolijste kalkstenen platen waarin opstaande ribben zijn aangebracht om te voorkomen dat voeten uitglijden. In 1557 gaf sultan Suleiman de Prachtige opdracht voor een stenen brug ter vervanging van de oude houten oversteek. De ontwerper was Mimar Hayruddin, een leerling en gezel van de grote Ottomaanse architect Mimar Sinan. De bouw duurde negen jaar en een inscriptie dateert de voltooiing op 1566. Er is heel weinig opgeschreven over de bouw; wat bewaard is gebleven zijn herinneringen, legenden en de naam van de bouwer. Een overlevering wil dat de mortel werd gemengd met eiwitten. Een andere vertelt dat Hayruddin werkte op straffe des doods, belast met de bouw van een boog van ongekende grootte. Het verhaal gaat dat hij op de dag dat de steigers werden verwijderd, zijn eigen begrafenis voorbereidde. De boog hield stand.

Martin Brož · CC BY 3.0

De Tara-toren rijst op boven de stenen daken en minaretten van de oude stad, de skyline die ooit de brug aan zijn voeten omlijstte. Op 9 november 1993, tijdens de Kroatisch-Bosnische Oorlog, viel de brug. Ze was 427 jaar oud. Bosnisch-Kroatische strijdkrachten beschoten haar nadat het Bosnische leger de oversteek als militaire bevoorradingslijn had gebruikt. Kranten in Sarajevo meldden dat er meer dan zestig granaten insloegen vóór de instorting. De Kroatische commandant Slobodan Praljak beweerde later dat er ook een explosieve lading onder de brug tot ontploffing was gebracht; de meeste historici verwerpen die bewering. Het tribunaal voor oorlogsmisdrijven in Den Haag oordeelde later dat de brug een legitiem militair doelwit was. Veel geleerden zagen het anders: een bouwwerk van weinig militaire waarde, vernietigd als gedeeld erfgoed. András Riedlmayer noemde de daad het doden van het geheugen, oftewel memoricide, gericht op wat de gemeenschappen van de stad met elkaar verbond.

Photo: LBM1948 · CC BY-SA 4.0

Het museum in de Tara-toren vertelt hoe de brug terugkwam. Na de oorlog werd een coalitie gevormd om toezicht te houden op het werk: de Wereldbank, UNESCO, de Aga Khan Trust for Culture en het World Monuments Fund, met financiering uit Italië, Nederland, Turkije, Kroatië en andere landen. UNESCO verzamelde een internationaal comité van deskundigen, en er werd besloten zo nauwkeurig mogelijk te herbouwen, met dezelfde technologie en dezelfde materialen. Duikers van het Hongaarse leger doken de Neretva in en hesen blokken van de oorspronkelijke brug uit de rivierbedding. De meeste waren te beschadigd om te hergebruiken. De fijnkorrelige kalksteen genaamd tenelija kwam in plaats daarvan uit lokale steengroeven, en de bouwers werkten opnieuw met Ottomaanse bouwtechnieken. De wederopbouw begon op 7 juni 2001. Op 23 juli 2004 heropende de brug, tegen een kostprijs van ongeveer vijftien en een half miljoen dollar.

Photo: Vano111ru · CC BY-SA 4.0

Vanaf de rivieroever toont de gehele vorm van het bouwwerk zich eindelijk. Een enkele stenen boog overbrugt ongeveer negenentwintig meter van de Neretva, en de kruin reikt zo'n vierentwintig meter boven het zomerwater. Het wandelpad erover is nauwelijks breder dan een landweggetje. Het vernuftige gedeelte zit eronder. De brug heeft geen fundering die in de rivier is verzonken. Hij rust op kalkstenen landhoofden die zijn verbonden met vleugelmuren langs de kliffen op beide oevers, zodat de kloof zelf de overspanning draagt. De Ottomaanse reiziger Evliya Çelebi stak hier in de zeventiende eeuw over en schreef dat de brug is als een regenboogboog die omhoogrijst naar de hemel, reikend van de ene klif naar de andere. Ik, een arme en ellendige slaaf van Allah, ben door zestien landen gereisd, schreef hij, maar ik heb nooit zo'n hoge brug gezien.

Tony Hisgett from Birmingham, UK · CC BY 2.0

Hoog boven het groene water hangt een duiker in de lucht, de armen gespreid, terwijl een menigte zich opstelt langs de borstwering erboven. Het springen vanaf de boog in de Neretva is al lang een rite voor de jonge mannen van Mostar. De rivier is erg koud en de sprong vereist vaardigheid en training. In 1968 maakte de stad de traditie officieel, met een duikwedstrijd die elke zomer eind juli wordt gehouden. Sinds 2015 is de brug ook het toneel geweest van een etappe van de Red Bull Cliff Diving World Series, wat springers van over de hele wereld trekt. De eerste persoon die vanaf de herbouwde brug dook, was Enej Kelecija. Een oversteek waarop bewakers ooit toekeken, die instortte en steen voor steen werd herbouwd, is opnieuw een toneel voor gewone durf in Mostar, en de twee oevers zijn verenigd.

Sven Wolter - mediaeclipse.de/photo · CC BY-SA 3.0 de