Klooster Mileševa Audiogids in het Nederlands

Welkom in Klooster Mileševa, een Servisch-orthodox klooster in de vallei van de rivier de Mileševa, nabij Prijepolje in zuidwestelijk Servië. Koning Stefan Vladislav stichtte het in de jaren dertig van de dertiende eeuw als zijn koninklijke stichting en zijn grafkerk. De kerk is gewijd aan de Hemelvaart van onze Heer en behoort tot de Raška-bouwstijl. Het grondplan is uniek. Het enkele schip verbreedt zich gestaag van west naar oost, en de oostelijke travee is geheel weggelaten. Hierdoor leunen de drie altaarapsissen direct tegen de oostmuur met koepel. Binnen rust de koepel op verschillende bogen in een trapvormige opstelling. De narthex aan de westzijde werd toegevoegd in 1236. Een restauratie in de jaren 1860 veranderde het uiterlijk van de kerk aanzienlijk en gaf de narthex een eigen koepel. Die witte muren staan nu al bijna achthonderd jaar in deze vallei. Door de deur wachten de graven en fresco's die de rest van deze rondleiding volgen.

Djordje Stakić · CC BY-SA 3.0

Gebeeldhouwde banden van golven en stippen lopen rond de boog van dit stenen portaal, en slanke zuilen flankeren de opening aan weerszijden. De deuropening leidt net zo goed naar het latere leven van het klooster als naar het eerste. Onder Ottomaans bewind viel Klooster Mileševa niet stil. In de eerste helft van de zestiende eeuw produceerde de drukkerij verlichte dienstboeken, en een van de oudste scholen van die tijd werkte binnen deze muren. Toen volgde een grondige renovatie in het midden van de eeuw, onder patriarch Makarije, nadat het Servische patriarchaat in 1557 werd hersteld. Een nieuwe externe narthex werd gebouwd en beschilderd, en de muur tussen de narthex en het schip werd waarschijnlijk doorbroken. Het gebeeldhouwde portaal behoort tot dat lange leven van leren en vernieuwing, niet alleen tot de middeleeuwse stichting.

Photo: Ziegler175 · CC BY-SA 3.0

In 1236 bracht koning Vladislav de relikwieën van zijn oom, de heilige Sava, vanuit het Bulgaarse Trnovo, waar Sava was gestorven, hierheen en legde ze neer. Sava was de stichter van de Servisch-orthodoxe Kerk, en zijn graf maakte Klooster Mileševa tot een van de belangrijkste Servische heiligdommen en spirituele centra. Pelgrims en reizigers kwamen eeuwenlang, onder wie de reiziger Cornelis de Schepper, en sommigen lieten schriftelijke verslagen van hun bezoeken achter. Er kwamen ook schenkingen binnen, van Ivan de Vierde van Rusland en van heersers uit Walachije en Moldavië. Toen, in 1594, haalden de Ottomanen de relikwieën uit het klooster en verbrandden ze in het openbaar op de heuvel Vračar in Belgrado. De verbranding was bedoeld om de Servische geest te breken. In plaats daarvan maakte het Sava tot een martelaar in de dood, en zijn verering nam alleen maar toe. De kerkelijke traditie zegt dat één relikwie uit die brand werd gered, en dat zult u bij het altaar aantreffen.

Photo: Andrija12345678 · CC BY-SA 4.0

Nabij de sarcofaag staat een geschilderde figuur nagenoeg ten voeten uit, in witte gewaden die geheel zijn voorzien van een patroon van donkere kruizen. Het is de heilige Sava, afgebeeld als de eerste Servische aartsbisschop. Hij behoort tot een familieportretgroep in het noordoostelijke deel van de narthex. Stefan Nemanja verschijnt daar als de monnik Simeon. Dan komt Stefan de Eerstgekroonde als koning, met zijn zonen Radoslav en Vladislav, de stichter van Klooster Mileševa onder hen. De groep is vermoedelijk geschilderd in de jaren dertig van de dertiende eeuw en de jaren vlak daarna. Wat het zeldzaam maakt, is dat sommige van deze figuren tijdens hun eigen leven zijn geportretteerd, zodat de gelaatstrekken niet aan het geheugen van een latere schilder werden overgelaten. De man in het gewaad met de kruizen is de heilige wiens relikwieën hier eeuwenlang pelgrims trokken.

Fresco painter of Mileševa · CC BY-SA 3.0

Op de zuidmuur van de westelijke travee, vlak onder de voorstelling van de Opstanding, loopt een koning naar Christus, geleid door de Moeder Gods. Hij draagt een klein model van een kerk, precies het gebouw dat deze fresco's opsmukken. De koning is Stefan Vladislav, die Klooster Mileševa stichtte. Een dergelijk portret van een schenker was een claim: de stichter die zijn offer in verf presenteert en zijn plaats inneemt in de heilsgeschiedenis voor elke generatie die volgde. De koninklijke aantrekkingskracht van Klooster Mileševa overleefde zijn dynastie. Sommige historici geloven dat in 1377 Tvrtko de Eerste van Bosnië in deze kerk werd gekroond tot koning van de Serven en Bosnië, waarbij hij de rustplaats van de heilige Sava koos om zijn titel gewicht te geven. En in 1446 riep Stefan Vukčić Kosača zichzelf hier uit tot hertog van de heilige Sava, en Herzegovina ontleende zijn naam aan die titel.

boban markovic · Public domain

Gouden iconen gloeien op de iconostase, het iconenscherm dat het altaar scheidt van het schip, en ervoor staat een zilveren reliekschrijn op een rode ondergrond. De kerkelijke traditie zegt dat de hand van de heilige Sava, gered uit de brand, hier rust, en pelgrims komen al lang om deze te vereren. De zilveren kist draagt dat verhaal voort, onder de vergulde figuren van heiligen die vanaf de muur toekijken.

Photo: Andrija12345678 · CC BY-SA 4.0

1230 · fresco

Een engel in het wit zit op de stenen plaat van het graf van Christus, kalm en stil, met de achtergelaten lijkwaden achter zich. Hij werd in de jaren dertig van de dertiende eeuw geschilderd op de zuidmuur van de westelijke travee. Hij behoort tot de verrijzenisvoorstelling van de mirredraagsters, de vrouwen die naar het graf kwamen om het lichaam van Christus te zalven. De Servische cultuur rekent De Witte Engel tot haar beroemdste afbeeldingen. De schilders uit die tijd werkten met brede, plastische vormen en frisse kleurharmonieën, waarbij ze figuren als mozaïeken op goud behandelden, een afwijking van de rigide stijlen die eraan voorafgingen. Daarom worden de dertiende-eeuwse schilderingen hier beschouwd als een van de grootste prestaties van de Europese schilderkunst van die eeuw. En de engel is een meesterwerk tussen vele andere, naast de Maagd van de Annunciatie en het koninklijke portret vlakbij.

Snežana Trifunović · CC BY-SA 3.0

Het graf van Christus werd bewaakt, en dit fresco toont hoe het met hen afliep: neergeslagen, in slaap in hun maliënkolder tussen hun schilden, terwijl de engel vlakbij de wacht houdt. De dertiende-eeuwse cyclus is het werk van een klein team, zes of zeven schilders van wie de individuele stijlen nog steeds kunnen worden onderscheiden. Korte Cyrillische aantekeningen naast figuren zoals de krijgerheiligen werden lang aangezien voor handtekeningen van de schilders. Het zijn in werkelijkheid overblijfselen van de oorspronkelijke thematische indeling van de muren, en ze zijn het enige bewijs dat wijst op de waarschijnlijke Servische afkomst van de kunstenaars. Eeuwen later werd de kerk opnieuw beschilderd, en de nieuwe laag liep brandschade op. Slechts fragmenten van die nieuwe schildering zijn bewaard gebleven, een Laatste Avondmaal onder de koepel en de Veertig Martelaren in het noorderkoor. Toch fungeerde de beschadigde laag als een schild, en de waardevollere dertiende-eeuwse schilderingen eronder kwamen ongeschonden tevoorschijn.

Photo: Orjen · CC BY-SA 3.0

Een stenen toren met een piramidedak en een kruis erbovenop rijst op boven de gewelfde toegangspoort tot het klooster. Na vele jaren in puin te hebben gelegen, werd het klooster in 1868 gerestaureerd, met een kloostergebouw van twee verdiepingen naast de kerk. Het telde dertig kamers voor monniken en gasten. In 1875, tijdens een lokale opstand, verkeerde het klooster in groot gevaar, en het werd gespaard dankzij de inspanningen van de moslims van Prijepolje, die het heiligdom hoog in aanzien hielden. De grote klok, een geschenk van koning Aleksandar, werd op 24 augustus 1935 ingezegend, en hangt sindsdien boven het gerestaureerde klooster. In 1979 riep Servië Mileševa uit tot Cultureel Monument van Uitzonderlijk Belang. Een koninklijke grafkerk, een heiligdom voor martelaren en een meesterwerk van schilderkunst, door de eeuwen heen levend gehouden in één stille vallei.

Pudelek (Marcin Szala) · CC BY-SA 3.0 rs