Pula ArenaAudiogids

Welkom bij een van de meest opmerkelijke overblijfselen uit de Romeinse tijd. Terwijl u voor de Arena van Pula staat, kijkt u naar een architectonisch hoogstandje dat wereldwijd uniek is. Waar het beroemde Colosseum in Rome door de eeuwen heen een groot deel van zijn buitenkant heeft verloren, is de arena hier in Pula nagenoeg volledig intact gebleven. Het silhouet is nog precies zoals de Romeinse architecten het bijna twee millennia geleden bedoelden. De massieve muren, opgetrokken uit lokale kalksteen, bereiken op hun hoogste punt een duizelingwekkende hoogte van meer dan 32 meter. Deze volledigheid biedt ons een zeldzame kans om de enorme schaal en het technisch vernuft van het Romeinse Rijk te bewonderen, zonder dat we afhankelijk zijn van reconstructies of onze eigen fantasie. De vier rechthoekige torens die uit de muur steken, zijn eveneens goed bewaard gebleven; een kenmerk dat bij geen enkel ander bewaard gebleven amfitheater uit deze periode te vinden is. Dit bouwwerk werd ontworpen om het landschap te domineren en dient vandaag de dag nog steeds als een krachtig symbool van de lange en gelaagde geschiedenis van de stad. Het staat als een bewijs van de duurzaamheid van het oude Romeinse metselwerk en ontwerp.

Photo: Olgierd Rudak · CC BY-SA 4.0

Als u de hoogte van het bouwwerk vanuit verschillende hoeken bekijkt, zult u een slim staaltje adaptieve Romeinse techniek opmerken. In tegenstelling tot veel amfitheaters die op een vlakke ondergrond zijn gebouwd, werd de Arena van Pula strategisch in een natuurlijke heuvelhelling geplaatst. Deze keuze was niet alleen esthetisch; het was een zeer praktische oplossing voor complexe technische uitdagingen. Aan de westkant, die naar de zee is gericht, staat de arena op zijn volledige hoogte met drie indrukwekkende verdiepingen vol bogen. Naarmate de grond echter stijgt richting de landzijde in het oosten, gaat het gebouw over in slechts twee verdiepingen. Door de arena in de heuvel te nestelen, verminderden de architecten aanzienlijk de hoeveelheid kalksteen die nodig was voor de fundamenten en de lagere muren aan de heuvelzijde. Bovendien bood de natuurlijke helling van de heuvel een solide, kant-en-klare basis om het enorme gewicht van de stenen zitrijen te dragen. Deze harmonie tussen het door mensen gemaakte bouwwerk en de bestaande topografie zorgde voor een efficiënter bouwproces en creëerde een stadion dat organisch verbonden leek met het omliggende landschap van het oude Pola, wat het Romeinse talent voor integratie met de omgeving aantoont.

Photo: Olgierd Rudak · CC BY-SA 4.0

De buitenkant van de arena is een meesterwerk in de Romeinse architectuurstijl, gekenmerkt door het repetitieve en ritmische gebruik van de boog. Op elk van de eerste twee verdiepingen kunt u 72 afzonderlijke bogen tellen die de gehele structuur omringen. Deze bogen waren niet alleen decoratief; ze boden de nodige structurele kracht om de massieve bovenverdiepingen te ondersteunen, terwijl ze tegelijkertijd licht en lucht door de binnenste gangen lieten circuleren. Op de bovenste verdieping verandert het ontwerp enigszins en zijn er 64 rechthoekige vensters te zien, die de massieve stenen muur doorbreken en het gebouw bekronen. Het gebruikte materiaal is lokale kalksteen, die eeuwenlang aan de mediterrane zon en zoute lucht is blootgesteld, wat de muren een robuust en getextureerd uiterlijk geeft. Deze herhaling van vormen was een kenmerk van de Romeinse bouwkunst, waardoor gestandaardiseerde onderdelen en technieken konden worden gebruikt voor het enorme project. Het creëerde een gevoel van orde en macht, wat aantoont dat het rijk in staat was om zijn verfijnde vormentaal op het lokale landschap op te leggen. Terwijl u het spel van licht en schaduw door de openingen observeert, kunt u waarderen hoe deze eenvoudige geometrische vorm—de boog—zo'n monumentaal en duurzaam bouwwerk kon creëren.

Marek.69 talk · CC BY-SA 3.0

De ingang die u hier ziet, heeft een geschiedenis die enkele decennia van het vroege Romeinse Rijk beslaat. De allereerste versie van dit amfitheater, daterend uit ongeveer 27 v.Chr. tijdens de regering van keizer Augustus, was in feite een veel kleiner bouwwerk van hout. Naarmate Pula echter in belang toenam, werd er opdracht gegeven voor een meer permanente en grootse stenen versie. De structuur die we vandaag zien, werd grotendeels voltooid rond 68 n.Chr. Later werd het onder keizer Titus rond 81 n.Chr. uitgebreid en verfijnd; dezelfde keizer die toezag op de voltooiing van het Colosseum in Rome. Deze zuidelijke poort was historisch gezien de belangrijkste ingang vanwege de oriëntatie. Het was gericht op het oude stadscentrum van Pola en fungeerde als een directe slagader voor de duizenden burgers die vanuit hun huizen en het forum hierheen stroomden om de spelen bij te wonen. Het betreden via deze poorten moet voor een Romeinse toeschouwer een intense ervaring zijn geweest: van de lichte straten van de stad de schaduwrijke gangen in lopen, om vervolgens uit te komen in het gebrul van de enorme menigte die in de openluchtkom was verzameld.

Photo: Srecan · CC BY-SA 4.0

De vlakke, open ruimte in het midden van het amfitheater is het hart van de actie, met een afmeting van ongeveer 68 meter lang bij 42 meter breed. In de Romeinse tijd was dit de 'arena'—een woord afgeleid van het Latijn voor zand, dat over de vloer werd gestrooid om het bloed van gevallen gladiatoren en dieren op te zuigen. Vandaag de dag dient de ruimte een veel vrediger, hoewel nog steeds energiek doel. Een van de meest ongebruikelijke evenementen in de moderne geschiedenis van de locatie vond plaats in 2012, bekend als de 'IJsgladiatoren'. Voor dit evenement werden er professionele ijshockeywedstrijden gehouden, precies hier in het midden van de oude stenen muren. Het was een opmerkelijk staaltje moderne techniek om een ijsbaan van professioneel niveau te onderhouden in het warme mediterrane klimaat van Kroatië. Dit evenement vormde een schril contrast met het oorspronkelijke doel van de plek; waar oude menigten ooit juichten voor dodelijke gevechten, verzamelden moderne fans zich om naar een snelle wintersport te kijken. Of het nu gaat om hockeyspelers, musici van wereldklasse of hedendaagse acteurs, het centrale veld blijft een podium waar verleden en heden op spectaculaire wijze samenkomen, wat de blijvende veelzijdigheid en veerkracht van dit oude Romeinse ontwerp bewijst.

Jeroen Komen from Utrecht, Netherlands · CC BY-SA 2.0

Hoewel de stenen van de arena eeuwenoud zijn, is het culturele leven er springlevend. Sinds 1954 is deze plek het thuis van het Filmfestival van Pula. Tijdens de zomermaanden wordt er aan één kant van de arena een enorm projectiescherm opgesteld en wordt de ruimte gevuld met moderne metalen stoelen voor de filmliefhebbers. Een film kijken onder de sterrenhemel, omringd door de torenhoge Romeinse muren, wordt vaak omschreven als een van de meest unieke filmervaringen die er bestaan. In de oudheid werd de arena gebouwd voor maar liefst 23.000 mensen. Tegenwoordig is de capaciteit, vanwege veiligheids- en behoudsredenen, aanzienlijk lager en biedt het meestal plaats aan 5.000 tot 12.500 mensen, afhankelijk van de opstelling van het evenement. Ondanks de kleinere bezoekersaantallen blijft de energie voelbaar. De verschuiving van de gewelddadige spektakels uit de Romeinse tijd naar de verhalen van de moderne cinema laat zien hoe de stad deze ruimte heeft heroverd. Het is niet langer een plek van verdeeldheid of dood, maar een ontmoetingsplaats waar duizenden mensen samenkomen om de universele taal van film te delen, en dat alles binnen de omhelzing van architectuur die al bijna tweeduizend jaar standhoudt.

Jeroen Komen from Utrecht, Netherlands · CC BY-SA 2.0

Terwijl u naar de overgebleven delen van de tribunes kijkt, ziet u de 'Cavea', het trapsgewijze systeem waar de oude toeschouwers werden ingedeeld. In de Romeinse tijd was de arena een afspiegeling van de samenleving en de zitplaatsen waren allesbehalve gelijk verdeeld. De rijen die het dichtst bij de actie stonden, waren gereserveerd voor de elite: hooggeplaatste ambtenaren, priesters en rijke burgers. Daarachter, in de middelste secties, zaten de gewone burgers, bekend als de 'plebejers'. Helemaal bovenaan, het verst verwijderd van het centrale veld, was de plek voor de armste inwoners en vrouwen. Deze rigide sociale hiërarchie zorgde ervoor dat iedereen zijn plaats kende, zelfs tijdens publiek vermaak. Om de enorme mensenmassa's van maximaal 23.000 mensen te beheren, was de arena met ongelooflijke efficiëntie ontworpen. Er waren 15 afzonderlijke poorten verspreid over de omtrek. Dit ingenieuze systeem van gangen stelde het hele publiek in staat om het stadion binnen enkele minuten te betreden en te verlaten, een ontwerpprincipe dat vandaag de dag nog steeds in moderne stadionarchitectuur wordt gebruikt. Hoewel veel van de originele stenen banken verdwenen zijn, getuigt de overgebleven indeling nog steeds van de Romeinse obsessie met orde, sociale status en publieksbeheer.

Photo: SIG SG 510 · CC0

Het valt u misschien op dat, hoewel de buitenmuren opmerkelijk compleet zijn, een groot deel van de interne stenen zitplaatsen lijkt te ontbreken. Dit kwam niet alleen door natuurlijk verval. Na de val van het Romeinse Rijk veranderde het doel van de arena van een centrum voor entertainment naar een lokale steengroeve. Eeuwenlang beschouwden de inwoners van Pula het amfitheater als een kant-en-klare voorraad van hoogwaardige, voorgekapte kalksteen. Blokken werden verwijderd en hergebruikt voor diverse bouwprojecten in de hele stad. Huizen, verdedigingswerken en zelfs religieuze gebouwen werden opgetrokken met stenen die rechtstreeks uit deze tribunes kwamen. Een opvallend voorbeeld van dit hergebruik vond nog in 1789 plaats, toen stenen uit de arena werden gebruikt voor de bouw van de klokkentoren van de Kathedraal van Pula. Deze praktijk was gebruikelijk voor veel Romeinse ruïnes in heel Europa, wat verklaart waarom zoveel amfitheaters er tegenwoordig hol uitzien. Gelukkig werd de praktijk uiteindelijk stopgezet en begon men met inspanningen om te behouden wat er nog over was. De gaten die we vandaag zien, dienen als een herinnering aan een tijd waarin de praktische behoeften van een groeiende stad zwaarder wogen dan de historische waarde van haar oude monumenten, wat het overleven van de buitenmuur nog wonderbaarlijker maakt.

Photo: SIG SG 510 · CC0

De vier rechthoekige torens die de ronding van de buitenmuur doorbreken, waren veel meer dan alleen architectonische accenten of structurele steunpunten. Ze waren de belangrijkste onderdelen van een geavanceerd klimaatbeheersingssysteem. Binnen deze torens installeerden de Romeinen grote waterreservoirs. Dit water werd voor verschillende doeleinden gebruikt om de ervaring van de duizenden toeschouwers die in de hete mediterrane zon zaten, te verbeteren. Het meest indrukwekkende was dat het systeem was ontworpen om een fijne nevel van water over het publiek te sproeien. Dit was niet zomaar water; het was vaak verrijkt met dure parfums. Dit diende twee vitale functies: ten eerste zorgde de nevel voor een broodnodig verkoelend effect tijdens de zinderende zomermaanden. Ten tweede hielp het parfum om de onaangename geuren te maskeren die onvermijdelijk bij de spelen hoorden, zoals de geur van wilde dieren, bloed en de opeengepakte massa van duizenden lichamen in de kleine ruimte. De aanwezigheid van zo'n hightech koel- en geursysteem benadrukt hoe ver de Romeinse autoriteiten gingen om comfortabel vermaak voor de bevolking te bieden, en ervoor te zorgen dat zelfs de meest brute spektakels plaatsvonden in een omgeving van relatieve luxe.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Tijdens de periode dat Pula onder controle stond van de Republiek Venetië, is de arena bijna voorgoed van deze plek verdwenen. In 1583 werd er in de Venetiaanse Senaat een serieus voorstel gedaan om het amfitheater steen voor steen af te breken. Het plan was om de enorme blokken over de Adriatische Zee te vervoeren en de arena in Venetië te herbouwen als een groots monument voor de macht van de Republiek. Dit zou het meest iconische herkenningspunt van Pula volledig hebben uitgewist. De arena werd gered door de vastberaden tussenkomst van senator Gabriele Emo. Hij onderkende de historische en culturele waarde van het bouwwerk en voerde met succes campagne tegen het plan, met het argument dat de arena toebehoorde aan Pula en moest blijven staan waar hij stond. Zijn overwinning is de reden dat we vandaag de dag nog steeds door deze bogen kunnen lopen. Om hun dankbaarheid te tonen, plaatsten de inwoners van Pula later een herdenkingssteen op de tweede toren van de arena om senator Emo te eren voor zijn rol bij het behoud van het monument. Het is een herinnering dat het voortbestaan van dergelijke oude locaties vaak afhangt van het vooruitziende blik van individuen die bereid zijn het erfgoed van een plek te beschermen tegen de politieke of praktische grillen van hun tijd.

Orlovic · CC BY-SA 4.0