Twierdza w Prizrenie Audioprzewodnik po polsku

Zapraszamy do Kalaja e Prizrenit, twierdzy, która góruje nad tym miastem ze swojego wzgórza od tysiącleci. Wzgórze wznosi się na wysokość około 525 metrów nad poziom morza, tworząc stromy stożek na wschodnim krańcu Prizrenu. Jego wały obronne nie zostały zaprojektowane na płaskim planie. Podążają one za naturalnymi liniami terenu, warstwica po warstwicy, otaczając szczyt obszarem o powierzchni około półtora hektara, rozciągającym się z północy na południe. Stąd garnizon mógł kontrolować dolinę rzeki i szlaki przebiegające przez zachodnią Dardanię, starożytną krainę wokół Prizrenu. To panowanie nad doliną jest powodem, dla którego twierdza w ogóle w tym miejscu istnieje. Sam mur zdradza całą historię. Jest zbudowany z kamienia łupanego, łatany i przerabiany, będąc dziełem wielu rąk na przestrzeni wielu wieków. Budowniczowie bizantyjscy, władcy serbscy i inżynierowie osmańscy – wszyscy oni zostawili tu swój ślad.

Photo: GentiBehramaj · CC BY-SA 4.0

Te łukowe wejścia stanowią drogę do środka, do której dociera się po stromym podejściu z dzielnicy położonej poniżej twierdzy. Wiele z tego, co je otacza, nabrało obecnego kształtu za panowania osmańskiego. Przejęli oni bezpośrednią kontrolę nad Prizrenem po 1450 roku, a przez kolejne wieki fort stale się rozrastał. Wielka przebudowa nastąpiła w XVIII wieku i to właśnie ta kampania ukształtowała większość dzisiejszej twierdzy. Wały, wieże i przejścia bramne należą do tej ostatniej fazy budowy. Starsze mury leżą pod nimi i wokół nich, pochodząc z okresu bizantyjskiego i serbskiego, jednak oblicze twierdzy to dzieło osmańskie. Zatem łuki wprowadzają Państwa do warowni, która była nadal rozbudowywana i wzmacniana długo po tym, jak proch strzelniczy zmienił oblicze wojny. Pozostała ona działającą twierdzą aż do dwudziestego wieku.

Photo: GentiBehramaj · CC BY-SA 4.0

Linia kamiennych łuków, jeden za drugim, prowadzi w serce twierdzy. Te sklepione galerie są częścią tego, co sprawiało, że miejsce to funkcjonowało jako obrona. Przeprowadzone tu wykopaliska odsłoniły mury obronne wzmocnione wieżami, kazamaty, labirynty korytarzy, magazyny i pomieszczenia wewnętrzne. Kazamaty to sklepione komnaty wbudowane bezpośrednio w fortyfikacje. Zapewniały one obrońcom schronienie wewnątrz murów podczas ataku oraz bezpieczną przestrzeń na zapasy. Labirynty korytarzy łączyły to wszystko, pozwalając ludziom i zaopatrzeniu poruszać się pod osłoną z jednego punktu do drugiego. Nic z tego nie było widoczne z zewnątrz. Twierdza wyglądała jak mur na wzgórzu, ale w środku była poprzetykana korytarzami i komnatami. Prace wykopaliskowe rozpoczęto tu w 1969 roku, a następnie wznowiono w 2004 roku oraz ponownie w latach 2009–2011. Kampanie te zamieniły twierdzę z ruiny w źródło archeologiczne, warstwa po warstwie.

Photo: Kreshnik Basha · CC BY-SA 4.0

W tej komnacie światło dociera wyłącznie przez otwory w sklepieniu. To przestrzeń stworzona z myślą o funkcjonalności, a nie o komforcie, która należała do twierdzy o bardzo poważnym przeznaczeniu. Za osmańskich rządów twierdza ta stała się głównym bastionem Rumelii, kluczowej prowincji ich europejskiego imperium. Stacjonował tu garnizon, a takie przestrzenie mieściły wszystko, czego garnizon potrzebował: zamknięte pomieszczenia, zabezpieczone magazyny i sklepione stropy na tyle wytrzymałe, by przetrwać wszelkie zagrożenia. Twierdza miała być samowystarczalna, stanowiąc punkt oporu, który mógł utrzymać się o własnych siłach. Wzgórze to nie było jednak wyłącznie posterunkiem wojskowym. W czasach osmańskich Serbowie z miasta gromadzili się wieczorami na Kaljaji i w tych monumentalnych miejscach tańczyli kolo, swój taniec w kręgu. Za dnia twierdza, a w niektóre wieczory miejsce spotkań mieszkańców położonego niżej miasta.

Arianit Dobroshi · CC BY-SA 3.0

Ten otwarty płaskowyż to szczyt wzgórza i najstarszy teren twierdzy. Ludzie żyli tu już około 2000 lat przed Chrystusem, w epoce brązu, i pozostali przez późną epokę żelaza. Niskie linie fundamentów na całym płaskowyżu wyznaczają warstwy, które po sobie zostawili. Wykopaliska udokumentowały tu po raz pierwszy prehistoryczne osiedle, które było pierwszym ośrodkiem życia na tym wzgórzu. Ceramika i znaleziska z tych warstw odpowiadają materiałom z Vlashnjë, prehistorycznego stanowiska w pobliskiej wsi. Następnie wzgórze wchodzi w historię pisaną. W szóstym wieku bizantyjski kronikarz Prokopiusz napisał książkę zatytułowaną O budowlach, w której wymieniono forty, które cesarz Justynian odrestaurował w Dardanii. Wśród nich wymienia fort o nazwie Petrizen, a ten szczyt wzgórza jest bardzo prawdopodobnie tym fortem. Nazwa Petrizen jest powiązana z samą nazwą Prizrenu. Niektórzy uczeni łączą również Prizren z rzymskim miastem Theranda, choć innym kandydatem do tego miejsca jest Suhareka, a kwestia ta pozostaje otwarta.

Ilir Elshani · CC BY-SA 4.0

Te odbudowane fragmenty murów i łukowate konstrukcje kryją w sobie średniowieczną historię twierdzy. W 1072 roku przywódcy powstania przeciwko rządom bizantyjskim przybyli w rejon Prizrenu ze Skopje. Wezwali na pomoc Michała z Dukli, a on posłał swego syna Konstantyna Bodina z trzystoma żołnierzami. Wysłane przeciwko nim siły bizantyjskie zostały pokonane w pobliżu Prizrenu i po tym zwycięstwie przywódcy rebelii ogłosili Bodina cesarzem Bułgarów, właśnie tutaj, w Prizrenie. Powstanie stłumiono przed końcem tego samego roku. Rządy bizantyjskie w regionie skończyły się na dobre w latach 1219 i 1220, gdy kontrolę przejęła serbska dynastia Nemanjićów, która utrzymała twierdzę do 1371 roku. Następnie regionalne rody feudalne kolejno sprawowały władzę nad Prizrenem, często przy poparciu osmańskim. Najsłynniejszą postacią kojarzonym z tym miejscem jest Stefan Duszan, który panował jako cesarz serbski. Około trzech kilometrów na południowy wschód zbudował Monaster Świętych Archaniołów oraz pobliski fort Višegrad, znany jako Dušanov grad. Przez pewien czas służyły one jako fortyfikacje jego dworu w Prizrenie, zanim przeniósł dwór do Skopje.

Photo: GentiBehramaj · CC BY-SA 4.0

Z tego odcinka muru teren opada gwałtownie w głąb rzecznego przełomu, a po obu jego stronach wznoszą się górskie grzbiety. Ten widok stanowił robocze oblicze twierdzy. W średniowieczu warownia należała do łańcucha punktów umocnionych chroniących Via de Zenta, szlak handlowy biegnący doliną Drinu i łączący wybrzeże Adriatyku z centralnymi Bałkanami. Wszystko, co poruszało się tym szlakiem – kupcy, zwierzęta pociągowe, towary z morza – musiało przejść przez leżącą w dole dolinę. Znajdujący się tutaj strażnik mógł śledzić ruch w przełomie na długo zanim dotarł on do miasta. Ten pomysł był już stary, kiedy przejęli go średniowieczni strażnicy. Już w VI wieku budowniczowie Justyniana wzdłuż Białego Drinu wznieśli forty takie jak ten, łącząc wybrzeże z doliną Kosowa. Tak więc ta sama straż sprawowana nad tą samą doliną trwała od późnego antyku aż po późne średniowiecze.

a.dombrowski · CC BY-SA 2.0

Działo spoczywa na drewnianej lawecie na krawędzi wybrukowanego kamieniem bastionu, celując w całe miasto. Wystawiono je tutaj jako element punktu widokowego, który przypomina o zbrojnej przeszłości twierdzy, a nie jako dowód na to, gdzie faktycznie stały działa. To, co to wzniesienie oferowało każdemu obrońcy, jest stąd doskonale widoczne: dachy, minarety i mosty Prizrenu rozciągają się w dole, a horyzont zamykają góry. Kto władał tym bastionem, ten miał pod kontrolą widok na miasto i prowadzące do niego podejścia. Twierdza zachowywała tę militarną rolę przez bardzo długi czas, przez większą część swojego istnienia służąc wyłącznie jako obiekt obronny. Koniec nadszedł w 1912 roku wraz z pierwszą wojną bałkańską. Od tamtego czasu dni aktywnej służby wojskowej twierdzy dobiegły końca, a tutejsze działo nie ma już do czego celować poza widokiem.

Bleron Çaka · CC BY-SA 3.0

Przez ten kamienny łuk czerwone dachy i minarety Prizrenu wypełniają cały widok. Twierdza i miasto wzajemnie się ukształtowały. Stara dzielnica u stóp wzgórza nazywa się Nënkalaja, co dosłownie oznacza poniżej twierdzy, ponieważ rozwinęła się wokół tej warowni. Samo Prizren pojawia się w źródłach z 1019 roku, za panowania bizantyńskiego cesarza Bazylego Drugiego, zapisane jako Prisdriana. Z czasem miasto stało się ośrodkiem handlowym, a kupcy ragusańscy stacjonowali w starym mieście pod murami, czyniąc Prizren swoją bramą w kierunku wschodniego Kosowa i dalej. Twierdza czuwała nad tym wszystkim, a w zamian miasto nadało twierdzy jej znaczenie. Dziś Twierdza w Prizrenie jest uważana za symbol Prizrenu i ważną część kulturowej tożsamości Kosowa. Została uznana za pomnik kultury o wyjątkowym znaczeniu w 1948 roku i pozostaje pod stałą ochroną konserwatorską. Około czterech tysięcy lat osadnictwa na jednym wzgórzu mówi bardzo wiele o ludziach, którzy stale je wybierali.

Photo: Bujar Imer Gashi · CC BY-SA 3.0