Stobi Audiogids in het Nederlands

Welkom in Stobi, een van de grootste archeologische vindplaatsen in Noord-Macedonië. Dit was ooit een oude stad van Paeonië, en later de hoofdstad van een Romeinse provincie. De reden waarom hier een stad groeide, staat geschreven in het landschap. Twee rivieren ontmoeten elkaar op deze grond: de Erigon, tegenwoordig bekend als de Crna, stroomt in de Axios, de grote Vardar. De vindplaats ligt ook aan de hoofdweg die van de Donau naar de Egeïsche Zee leidt. Dat maakte Stobi tot een kruispunt voor handel en voor oorlog. De eerste nederzetting was Paeonisch, gevestigd in de archaïsche periode, aan de noordelijke kant van een terras. Zij besloog ongeveer vijfentwintigduizend vierkante meter en bloeide. De centrale vallei van de Vardar is vruchtbaar land en de nabijgelegen berg Klepa leverde goed marmer. Na verloop van tijd voegden nieuwkomers zich bij de oorspronkelijke Paeonische bevolking. Het park dat u betreedt beslaat ongeveer zestien hectare aan natuurlijke terrassen, te voet in een uur of twee te verkennen. Daaroverheen liggen straten, huizen, kerken en een theater, laag voor laag blootgelegd.

Photo: Делфина · CC BY-SA 3.0

Vanaf deze hoge grond kunt u de hele stad in één keer aflezen: lange sleuven van opgegraven muren, een beschermende overkapping en de heuvels daarachter. De opkomst van Stobi ging door onder Rome. De stad betreedt de geschreven geschiedenis voor het eerst via Livius, die melding maakt van een overwinning van Philippus de Vijfde van Macedonië op de Dardanen vlakbij in 197 v.Chr. Rome versloeg de laatste Macedonische koning, Perseus, in 168 v.Chr. en verdeelde het land in vier republieken. In 148 v.Chr. werden die vier verenigd tot één Romeinse provincie. Onder Augustus groeide de stad in omvang en bevolking. Toen kwam het moment dat haar status veranderde: in 69 n.Chr. werd Stobi verheven tot de rang van municipium, een formeel erkende Romeinse stad. Vanaf dat jaar sloeg zij haar eigen bronzen munten, met het opschrift Municipium Stobensium, het municipium van de Stobiërs. Haar burgers bezaten Ius Italicum, de begeerde Italiaanse wettelijke rechten, en de meesten waren ingeschreven in de Romeinse stammen Aemilia en Tromentina. Na verloop van tijd steeg de stad nog verder, om te dienen als de hoofdstad van de provincie Macedonia Salutaris.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

De kerken van Stobi behoren tot het mooiste dat de stad heeft nagelaten. De Noordelijke basiliek werd gebouwd aan het begin van de vijfde eeuw, toen het christendom de hele stad vormgaf. De kerk kon worden betreden vanaf de straat die Via Principalis Inferior heet. Het gebouw had drie hoofdgedeelten: een narthex aan de westkant, een exonarthex daarbuiten, gescheiden door zuilengangen, en een atrium grotendeels opgetrokken uit marmer. De met patronen versierde vloer die zich over de ruïnes uitstrekt, laat zien waarom deze kerken zo beroemd waren. Uit de vierde en vijfde eeuw verrezen hier verscheidene grote kerken, bekend om hun mozaïeken en fresco's, en Stobi blijft een van de weinige laat-antieke steden die er zoveel heeft behouden. Het verhaal van de basiliek eindigde niet met de stad. In 1955 vonden archeologen die in het zuidelijke deel werkten drieëntwintig Slavische graven, daterend van de negende tot de twaalfde eeuw. Mensen leefden eeuwen nadat de stad zelf stil was gevallen te midden van deze ruïnes.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Onder deze kerk ligt een heel andere gebedsruimte. De Centrale basiliek werd aan het begin van de vijfde eeuw gebouwd, direct boven op een synagoge. De vloer van de synagoge werd ongeveer anderhalve meter onder het niveau van de basiliek aangetroffen. Die vierde-eeuwse synagoge was zelf een herbouw, ter vervanging van een oudere uit de derde eeuw, gemaakt door een Romeins burger genaamd Tiberius Claudius Polycharmos. Een zuilinscriptie bewaart zijn eigen woorden. Hij noemt zichzelf de vader van de synagoge en een volgeling van alle Joodse voorschriften. Hij liet ook een waarschuwing voor de toekomst achter: als iemand iets aan de gebouwen zou willen veranderen, zal hij tweehonderdvijftigduizend denarii betalen aan de patriarch, zoals wij zijn overeengekomen. Binnen in de synagoge vonden archeologen twee vazen daterend uit de jaren 121 tot 125. Een bronzen zegel versierd met een menorah vormt een extra bewijs voor de Joodse gemeenschap hier. Tegen het einde van de vierde eeuw werd de synagoge gesloopt en nam de christelijke basiliek haar plaats in.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Een welvarende familie in Romeins Stobi leefde rond een binnenplaats zoals deze. De opstelling wordt een peristylium genoemd: een zuilengang rondom een open binnenplaats, hier gevormd door acht zuilen. Kamers kwamen uit op de zuilengang en de binnenplaats zelf bracht licht en frisse lucht in het hart van het huis. In grandioze woningen in de hele Romeinse wereld was dit de ruimte om te pronken, waar gasten werden ontvangen en de beste vloeren werden gelegd. De laat-antieke elite van Stobi bouwde op precies deze manier. Er stonden verschillende luxe villa's in de stad, waaronder een die werd geassocieerd met een familie genaamd Polycharmos, naast de villa's van Theodosius en Peristerius. Particuliere huizen hier evenaarden de openbare monumenten van de stad in ambitie, met hun eigen decoratieve vloeren. Wat de zuilen vandaag de dag omlijsten is het skelet van dat comfort.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Het Huis der Psalmen staat voor de Centrale basiliek en laat zien hoe water en decoratie samengingen in een voorname woning. De centrale kamer heeft een mozaïekvloer en er is nog een kamer met zuilengalerijen. In het westelijke deel van de binnenplaats stond een groot bassin, omlijst door zuilen. De vloer bewaart de opstelling prachtig: een achthoekig bassin in het mozaïek, met een rand van gehouwen steen, en daaromheen verspreid paneelpatronen en plantenmotieven. Een dergelijk basin deed meer dan er alleen mooi uitzien. Open water koelde in de zomer de lucht op de binnenplaats en weerkaatste licht op de zuilengalerij eromheen. Comfort en vertoon gingen hier hand in hand, net als in de andere laat-antieke villa's van de stad. Waar het gebouw precies voor werd gebruikt, een particuliere woning of iets anders, hebben de opgravingen niet uitgewezen.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

In 388 kwam er een keizer naar Stobi. Theodosius de Eerste verbleef in de stad, en de voorname residentie die bekendstaat als het Paleis van Theodosius wordt genoemd als de plek waar hij voor het eerst verbleef. Het paleis staat vlak bij de straat die Via Principalis Inferior wordt genoemd, in de wijk met voorname huizen waartoe ook de residentie van Partenius behoorde, die via een gemeenschappelijke muur in een L-vorm met het paleis was verbonden. De vloeren waren bedekt met marmeren blokken en de peristyliumbinnenplaats was versierd met mozaïeken in de opus sectile-techniek, waarbij gehouwen steen in patronen werd samengevoegd. Ook de andere kamers waren versierd en het gebouw dateert uit de vierde tot de vijfde eeuw. Of de keizer daadwerkelijk in dit specifieke huis heeft geslapen, is eerder een traditie dan een bewezen feit. Maar de stad was tegen die tijd belangrijk genoeg om plaats te bieden aan een regerende keizer, en dit was een van de grootste residenties die in de stad zijn blootgelegd.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Dit smalle pad toont de twee ambachten die laat-antiek Stobi lieten schitteren. Het ene is mozaïek, het leggen van duizenden kleine steentjes en glazen tesserae in patronen. Het andere is opus sectile, waarbij grotere stukken gekleurde steen op maat worden gesneden en als inlegwerk in elkaar worden gepast voor opvallendere panelen en figuren. Langs deze gang komen de twee samen: omlijste panelen met een geometrisch ontwerp, ruiten en cirkels in wit, grijs en oker, omrand door rijen kleine motieven. Aan de ene kant rijzen muren van gehouwen steen op en aan de andere kant staan zuilen, waarvan er één een gedraaide schacht heeft. Vloeren en paden als deze waren duur en duidden net zo duidelijk op rijkdom als marmeren zuilen. Mede door vloeren als deze, in de paleizen en villa's, behoort Stobi tot de laat-antieke steden die het rijkst zijn aan interieurdecoratie.

jjmusgrove from Glen Allen, VA, United States · CC BY 2.0

Gebogen zitrijen buigen omlaag richting het podium: een Romeins theater, gebouwd in de derde eeuw. Het werd opgegraven door archeologen van het Museum van Belgrado, dat hier van 1924 tot 1936 opgroef. In de Romeinse tijd bevond zich in het theater een tempel van Nemesis, de godin die waakte over voorspoed en vergelding. Religie doordrong de hele stad eromheen. Voorwerpen die verband hielden met Hygieia en Telesphorus, met Artemis Locheia en Apollo Clarius, en met Jupiter, Dionysus en Hera waren veelgemaakte vondsten uit dit tijdperk. Een locatie die was gebouwd voor toneelvoorstellingen, met daarbinnen een heiligdom, laat zien hoe gemengd het openbare leven in een Romeinse stad was. Het theater was een van de grote gebouwen van de stad en de ontdekking ervan in de jaren dertig behoorde tot de meest significante vondsten van die vroegere campagnes.

d_proffer · CC BY 2.0

Het gebruik van het theater veranderde naarmate het rijk veranderde. In steden in de hele Romeinse wereld werden theaters waar toneelstukken waren opgevoerd in latere eeuwen aangepast voor gladiatorengevechten en dierenspelen, het publiekstrekkende vermaak van de arena. Het theater van Stobi volgde dit algemene patroon. De gebogen schaal die ooit de stem van een acteur bundelde, omlijstte nu de gevechten in de orkèstra beneden. Ook dat hoofdstuk eindigde en het lot van het gebouw ging achteruit met dat van de stad. In latere fasen werd het theater ontmanteld en werd de steen meegenomen als bouwmateriaal elders in de stad. Een grootse locatie, opgericht voor optredens en hergebruikt voor spektakel, eindigde zijn dagen als groeve. Wat u nu ziet, zijn de zitrijen die dat strippen hebben overleefd.

Photo: Ziegler175 · CC BY-SA 3.0