Stobi Audioprzewodnik po polsku

Witamy w Stobi, jednym z największych stanowisk archeologicznych w Macedonii Północnej. Było to niegdyś starożytne miasto pajońskie, a później stolica rzymskiej prowincji. Powód, dla którego miasto wyrosło w tym miejscu, zapisany jest w samym krajobrazie. Na tym terenie spotykają się dwie rzeki: Erigon, znana dziś jako Crna, wpada do Axios, czyli wielkiego Wardaru. Stanowisko leży również przy głównym szlaku prowadzącym z Dunaju nad Morze Egejskie. To uczyniło ze Stobi skrzyżowanie dróg handlowych, ale i wojennych. Pierwsza osada była pajońska, założona w okresie archaicznym po północnej stronie tarasu. Zajmowała około dwudziestu pięciu tysięcy metrów kwadratowych i rozwijała się pomyślnie. Środkowa dolina Wardaru to żyzna ziemia, a pobliska góra Klepa dostarczała dobrego marmuru. Z czasem do pierwotnej populacji pajońskiej dołączyli przybysze. Park, do którego wchodzą Państwo, zajmuje około szesnastu hektarów naturalnych tarasów, które można zwiedzić pieszo w godzinę lub dwie. Przez cały teren rozciągają się ulice, domy, kościoły i teatr, odsłaniane warstwa po warstwie.

Photo: Делфина · CC BY-SA 3.0

Z tego wzniesienia mogą Państwo od razu odczytać całe miasto: długie rowy odsłoniętych murów, budynek ochronny i wzgórza w oddali. Rozkwit Stobi trwał pod panowaniem Rzymu. Miasto po raz pierwszy pojawia się w źródłach pisanych za sprawą Liwiusza, który odnotował zwycięstwo Filipa V Macedońskiego nad Dardanami w pobliżu, w 197 roku przed Chrystusem. Rzym pokonał ostatniego króla Macedonii, Perseusza, w 168 roku przed Chrystusem i podzielił krainę na cztery republiki. W 148 roku przed Chrystusem połączono je w jedną prowincję rzymską. Za panowania Augusta miasto zwiększyło swoje rozmiary i liczbę mieszkańców. Wtedy nadszedł moment, który zmienił jego pozycję: w 69 roku naszej ery Stobi podniesiono do rangi municipium, formalnie uznanego miasta rzymskiego. Od tego roku zaczęło wybijać własne monety z brązu z napisem Municipium Stobensium, czyli municipium Stobijczyków. Jego obywatele posiadali Ius Italicum, cenione włoskie prawa, a większość z nich była zapisana do rzymskich plemion Aemila i Tromentina. Z czasem miasto awansowało jeszcze bardziej, stając się stolicą prowincji Macedonia Salutaris.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Kościoły w Stobi należą do najwspanialszych zabytków, jakie pozostały po mieście. Bazylika Północna została wzniesiona na początku V wieku, kiedy chrześcijaństwo kształtowało całe miasto. Wchodziło się do niej od strony ulicy zwanej Via Principalis Inferior. Budowla składała się z trzech głównych części: narteksu od zachodu, exonarteksu za nim, oddzielonych kolumnadami, oraz atrium zbudowanego głównie z marmuru. Wzorzysta posadzka rozciągająca się pośród ruin pokazuje, dlaczego kościoły te były słynne. Od IV i V wieku powstało tu kilka dużych kościołów, znanych ze swoich mozaik i fresków, a Stobi pozostaje jednym z niewielu miast późnoantycznych, które zachowały ich tak wiele. Historia bazyliki nie zakończyła się wraz z miastem. W 1955 roku archeolodzy pracujący w jej południowej części odkryli dwadzieścia trzy słowiańskie groby, datowane od IX do XII wieku. Ludzie żyli wśród tych ruin wieki po tym, jak samo miasto zamilkło.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Pod tym kościołem znajduje się zupełnie inne miejsce kultu. Bazylika Centralna została zbudowana na początku V wieku, bezpośrednio na synagodze. Posadzkę synagogi znaleziono około półtora metra poniżej poziomu bazyliki. Ta czwartowieczna synagoga była przebudową, zastępującą starszą, z III wieku, stworzoną przez rzymskiego obywatela o imieniu Tiberius Claudius Polycharmos. Inskrypcja na kolumnie zachowała jego własne słowa. Nazywa on siebie ojcem synagogi i przestrzegającym wszystkich żydowskich nakazów. Pozostawił również ostrzeżenie dla potomnych: jeśli ktokolwiek zechciałby cokolwiek zmienić w budynkach, zapłaci patriarsze dwieście pięćdziesiąt tysięcy denarów, zgodnie z naszym porozumieniem. Wewnątrz synagogi archeolodzy znaleźli dwie wazy datowane na lata 121–125. Brązowa pieczęć ozdobiona menorą stanowi kolejny dowód na istnienie tutaj społeczności żydowskiej. Pod koniec IV wieku synagoga została zburzona, a jej miejsce zajęła bazylika chrześcijańska.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Zamożna rodzina w rzymskim Stobi mieszkała wokół dziedzińca takiego jak ten. Układ ten nazywany jest perystylem: kolumnadą biegnącą ze wszystkich stron otwartego dziedzińca, tutaj utworzona przez osiem kolumn. Pokoje otwierały się na kolumnadę, a sam dziedziniec wnosił światło i świeże powietrze do serca domu. W okazałych rezydencjach w całym świecie rzymskim była to przestrzeń reprezentacyjna, gdzie przyjmowano gości i układano najpiękniejsze posadzki. Późnoantyczne elity Stobi budowały dokładnie w ten sposób. W mieście znajdowało się kilka luksusowych willi, w tym jedna związana z rodziną o nazwisku Policharmosius, obok willi Teodozjusza i Peristeriusa. Prywatne domy dorównywały tu ambicjami publicznym monumentom miasta, posiadając własne dekoracyjne posadzki. To, co dziś obramowują kolumny, to szkielet dawnego komfortu.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Dom Psalmów znajduje się przed Bazyliką Centralną i pokazuje, jak w wielkim domu współgrały ze sobą woda i dekoracje. Jego centralne pomieszczenie posiada mozaikową podłogę, znajduje się tam również kolejne pomieszczenie z kolumnadami. W zachodniej części dziedzińca stał duży basen otoczony kolumnami. Podłoga pięknie zachowuje ten układ: oktagonalny zbiornik osadzony w mozaice, z obrzeżem z ciosanego kamienia, wokół którego rozpościerają się wzorzyste panele i motywy roślinne. Taki basen nie tylko dobrze wyglądał. Otwarta tafla wody chłodziła powietrze na dziedzińcu latem i odbijała światło na otaczającą go kolumnadę. Wygoda i przepych współistniały tu ze sobą, podobnie jak w innych późnoantycznych willach w mieście. Wykopaliska nie rozstrzygnęły, do czego dokładnie służył budynek: czy był domem prywatnym, czy pełnił inną funkcję.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

W 388 roku do Stobi przybył cesarz. Teodozjusz I zatrzymał się w mieście, a wspaniała rezydencja znana jako Pałac Teodozjusza jest wymieniana jako miejsce, w którym się wówczas zatrzymał. Pałac stoi w pobliżu ulicy zwanej Via Principalis Inferior, w dzielnicy wielkich domów, do której należała również rezydencja Parteniusza, połączona z pałacem wspólnym murem w kształcie litery L. Podłogi wyłożone były marmurowymi blokami, a dziedziniec perystylowy zdobiły mozaiki wykonane w technice opus sectile, czyli ciosanego kamienia dopasowanego w odpowiednie wzory. Pozostałe pomieszczenia również były udekorowane, a budynek pochodzi z okresu od IV do V wieku. To, czy cesarz rzeczywiście spał w tym konkretnym domu, jest raczej tradycją niż udowodnionym faktem. Jednak miasto było już wówczas na tyle ważne, by gościć panującego cesarza, a była to jedna z najwspanialszych rezydencji odkrytych w Stobi.

Carole Raddato from FRANKFURT, Germany · CC BY-SA 2.0

Ten wąski chodnik ukazuje dwa rzemiosła, które sprawiały, że późnoantyczne Stobi lśniło. Pierwszym z nich jest mozaika – układanie tysięcy drobnych tesser z kamienia i szkła w określone wzory. Drugim jest opus sectile, w którym większe kawałki kolorowego kamienia są przycinane do odpowiedniego kształtu i łączone niczym intarsja, tworząc bardziej wyraziste panele i figury. Wzdłuż tego korytarza obie techniki łączą się: obramowane panele o geometrycznych wzorach, romby i koła w kolorach białym, szarym i ochry, obramowane rzędami drobnych motywów. Po jednej stronie wznoszą się ściany z ciosanego kamienia, a wzdłuż drugiej stoją kolumny, z których jedna ma skręcony trzon. Takie podłogi i chodniki były kosztowne i świadczyły o bogactwie równie wyraźnie jak marmurowe kolumny. Częściowo dzięki takim podłogom w pałacach i willach Stobi zaliczane jest do późnoantycznych miast o najbogatszym wystroju wnętrz.

jjmusgrove from Glen Allen, VA, United States · CC BY 2.0

Zakrzywione rzędy miejsc schodzą w dół w stronę sceny: to rzymski teatr, zbudowany w III wieku. Został odkopany przez archeologów z Muzeum w Belgradzie, którzy prowadzili tu wykopaliska w latach 1924–1936. W okresie rzymskim w teatrze znajdowała się świątynia Nemezis, bogini czuwającej nad losem i odpłatą. Religia przenikała całe otaczające miasto. Przedmioty związane z Hygieją i Telesforosem, z Artemidą Locheią i Apollonem Klariosem, a także z Jowiszem, Dionizosem i Herą były powszechnymi znaleziskami z tej epoki. Obiekt zbudowany z myślą o przedstawieniach, posiadający wewnątrz sanktuarium, pokazuje, jak różnorodne było życie publiczne w rzymskim mieście. Teatr był jednym z najważniejszych budynków miasta, a jego odkrycie w latach 30. XX wieku było jednym z najistotniejszych znalezisk tamtych wczesnych kampanii.

d_proffer · CC BY 2.0

Sposób użytkowania teatru zmieniał się wraz ze zmianami w imperium. W miastach całego rzymskiego świata teatry, w których wystawiano sztuki, były w późniejszych wiekach przystosowywane do walk gladiatorów i pokazów z udziałem dzikich zwierząt – rozrywek areny, które przyciągały tłumy. Teatr w Stobi podążał za tym ogólnym schematem. Zakrzywiona niecka, która niegdyś skupiała głos aktora, teraz stanowiła obramowanie dla walk toczących się w orkiestrze poniżej. Ten rozdział również dobiegł końca, a losy budynku podupadły wraz z upadkiem miasta. W późniejszych fazach teatr został rozebrany, a jego kamień wykorzystano jako materiał budowlany w innych częściach miasta. Wspaniały obiekt, wzniesiony dla występów, a następnie wykorzystywany do widowisk, zakończył swoje dni jako kamieniołom. To, co widzą Państwo teraz, to rzędy siedzeń, które przetrwały ten demontaż.

Photo: Ziegler175 · CC BY-SA 3.0