Biblioteca JoaninaAudiogids

Welkom in het historische hart van de Universiteit van Coimbra, het Paço das Escolas. Deze uitgestrekte binnenplaats vormt het centrum van een van 's werelds oudste universiteiten die nog steeds in bedrijf is en staat op de UNESCO-werelderfgoedlijst. Voordat dit een academisch knooppunt werd, dienden deze gebouwen van de 12e tot de 15e eeuw als het Koninklijk Paleis van de Portugese vorsten. Dit koninklijke erfgoed verklaart waarom de bibliotheek en de omliggende bouwwerken zo'n grootse, paleisachtige sfeer uitstralen. Aan één kant van het plein domineert de iconische 18e-eeuwse klokkentoren. In de volksmond onder studenten bekend als 'a Cabra', oftewel 'de geit', reguleert deze toren al generaties lang het universiteitsleven. Vroeger gaf de bel het begin en einde van de lessen aan, evenals de avondklok voor studenten. Terwijl u op dit plein staat, bevindt u zich op het snijvlak van het koninklijke verleden en het intellectuele heden van Portugal. De bibliotheek die we zo gaan betreden was een latere toevoeging aan dit paleiscomplex, gebouwd om de status van de universiteit als vooraanstaand leercentrum onder koninklijke bescherming te benadrukken.

Diego Delso · CC BY-SA 3.0

De ingang van de Biblioteca Joanina is een treffend voorbeeld van de Portugese barokstijl. De bouw van dit bouwwerk begon in 1717 onder leiding van bouwmeester João Carvalho Ferreira en duurde elf jaar, tot de voltooiing in 1728. Hoewel het rijkelijk versierde exterieur met zijn klassieke zuilen en sculpturale details direct de aandacht trekt, verbergt het een staaltje functionele techniek. De buitenmuren zijn maar liefst 2,11 meter dik. Dit was niet louter voor structurele stevigheid of visuele grootsheid; het was een bewuste keuze om maximale thermische isolatie voor de collectie te bieden. Door zo'n massieve stenen barrière te creëren, zorgden de bouwers ervoor dat het interne klimaat het hele jaar door opmerkelijk stabiel bleef. Deze constante omgeving is cruciaal voor het behoud van de kwetsbare materialen van de boeken die binnen worden bewaard, waardoor ze worden beschermd tegen de extreme temperatuurschommelingen van de buitenwereld. Dit portaal fungeert als de drempel tussen de open zon van de binnenplaats en een zorgvuldig gecontroleerd heiligdom voor kennis, waar architectonische schoonheid en wetenschappelijke conservering in perfecte harmonie samenkomen.

xiquinhosilva from Cacau · CC BY 2.0

Boven de hoofdingang herinnert het gedetailleerde beeldhouwwerk van het Portugese nationale wapenschild aan de koninklijke oorsprong van de bibliotheek. Dit hele project was een groots statement van autoriteit en culturele ambitie door koning Johan V. Johan V, bekend als 'de Grootmoedige', gebruikte de enorme rijkdom die vanuit de goudmijnen en diamantvelden van het koloniale Brazilië naar Portugal stroomde om spectaculaire architectonische werken in het hele land te financieren. Deze bibliotheek is een direct resultaat van die koloniale welvaart. Kijk vlak onder het wapenschild naar de Latijnse inscriptie die in de steen is gebeiteld. Deze vertaalt zich als: 'De Grote Universiteit wijdde deze zetel aan boeken, opdat de bibliotheek haar hoofd moge sieren.' Deze uitdrukking typeert de bibliotheek niet slechts als een opslagruimte, maar als een kroon op het werk van de gehele universiteit. Elk detail van deze gevel, van het koninklijk wapen tot de elegante belettering, was ontworpen om bezoekers te imponeren met het prestige van de instelling en de vrijgevigheid van de vorst die toezag op de totstandkoming ervan.

xiquinhosilva · CC BY 2.0

Terwijl u de zware houten deuren nadert, ziet u de koperen inscriptie die de toegangsregels vermeldt. Deze voorschriften zijn al eeuwen van kracht en weerspiegelen het streven van de universiteit om de 70.000 volumes die hier worden bewaard te beschermen. De toegang tot de bibliotheek is niet beperkt om de drukte te beheersen, maar voor het fundamentele behoud van de collectie zelf. Iedereen die naar binnen gaat, brengt vochtigheid en warmte mee, terwijl het openen van de deuren schadelijk zonlicht binnenlaat. Door de stroom bezoekers strikt te controleren en de deuren gesloten te houden, kan het personeel het delicate evenwicht handhaven dat nodig is om te voorkomen dat het eeuwenoude papier en de boekbanden achteruitgaan. Deze ingang markeert een aanzienlijke verandering in sfeer. U verlaat de lichte, uitgestrekte en vaak rumoerige binnenplaats voor de stille, schemerige en temperatuurgecontroleerde wereld van het interieur. De lucht binnen is merkbaar koeler en stiller, een bewust effect dat is ontworpen om ervoor te zorgen dat deze eeuwenoude teksten in onberispelijke staat blijven voor toekomstige geleerden om te bestuderen en te waarderen.

Photo: Alvesgaspar · CC BY-SA 4.0

Dit niveau, toepasselijk de Middelste Verdieping genoemd, biedt een scherp visueel contrast met de vergulde zalen daarboven. Met zijn eenvoudige houten planken en onversierde stenen muren fungeert het voornamelijk als een overgangszone voor het geavanceerde klimaatbeheersingssysteem van het gebouw. Door als buffer tussen de begane grond en de sierlijke hoofdverdieping te fungeren, helpt het de interne omgeving te reguleren. Dit niveau diende echter in het verleden van de universiteit ook een veel grimmiger doel. Dit is de locatie van de Academische Gevangenis. Tot de 19e eeuw bezat de universiteit haar eigen rechterlijke macht, wat betekende dat studenten en personeel onderworpen waren aan interne tucht in plaats van aan het burgerlijk recht. Degenen die betrapt werden op overtredingen, zoals spijbelen, vechten of academische oneerlijkheid, werden hier in kleine cellen vastgehouden. De aanwezigheid van een gevangenis binnen een bibliotheek lijkt vandaag de dag misschien tegenstrijdig, maar het benadrukt het absolute gezag dat de universiteit ooit uitoefende over elk aspect van het leven van haar leden. Het is een sobere herinnering aan de strikte discipline die de academische bezigheden in de 18e eeuw beheerste.

xiquinhosilva from Cacau · CC BY 2.0

De massieve stenen bogen en trappen in dit gedeelte zijn essentieel voor het behoud van de bibliotheek. Ze werken als een natuurlijke koelkast, waarbij gebruik wordt gemaakt van de thermische massa van de steen en de specifieke oriëntatie van het gebouw om de interne temperatuur opmerkelijk constant te houden. Ongeacht de hitte van een Portugese zomer of de kou van de winter, blijft de temperatuur in deze gewelven tussen de 18 en 20 graden Celsius. Deze stabiliteit is de belangrijkste reden dat de boeken al meer dan tweeënhalve eeuw zo goed bewaard zijn gebleven. Interessant is dat, hoewel de bouw van het gebouw in 1728 werd voltooid, het meer dan twee decennia leeg bleef. De eerste boeken arriveerden pas in 1750 en vulden deze planken. Deze vertraging zorgde ervoor dat de constructie volledig kon zetten en de luchtvochtigheid kon stabiliseren voordat de kostbare collectie werd geplaatst. De techniek was zo succesvol dat deze vandaag de dag nog steeds functioneert zonder de noodzaak van moderne elektrische systemen. Terwijl u door deze stenen gangen loopt, ervaart u een 18e-eeuwse oplossing voor een eeuwenoud probleem: het langdurig bewaren van organische materialen in een veranderende wereld.

Ray Swi-hymn from Sijhih-Taipei, Taiwan · CC BY-SA 2.0

Wanneer u naar de bovenste kamers gaat, verandert de sfeer onmiddellijk van de utilitaire stenen gewelven naar een wereld van weelderige barokke pracht. Let op het verfijnde houtsnijwerk dat elke boog en plank siert. Hoog boven u bevinden zich op de plafonds spectaculaire voorbeelden van 'trompe-l'oeil'-schilderkunst. Deze Franse term, wat 'gezichtsbedrog' betekent, verwijst naar een techniek waarbij platte oppervlakken zo worden beschilderd dat ze driedimensionaal lijken. Deze schilderingen creëren de illusie van torenhoge, gewelfde koepels waar in werkelijkheid alleen platte houten panelen zitten. In deze plafondschilderingen ziet u allegorische figuren. Deze vertegenwoordigen de vier continenten die bij de Europeanen bekend waren ten tijde van de bouw van de bibliotheek: Europa, Azië, Afrika en Amerika. Elk continent wordt afgebeeld met specifieke kenmerken en symbolen die het wereldwijde bereik van kennis en de plaats van de universiteit in een verbonden wereld moeten tonen. Dit artistieke programma was zorgvuldig ontworpen om de status van de bibliotheek te verheffen van een eenvoudige kamer met boeken tot een monumentale 'tempel van wijsheid'. De combinatie van echt houtsnijwerk en geschilderde illusies creëert een ruimte die veel groter aanvoelt dan de fysieke afmetingen doen vermoeden.

xiquinhosilva from Cacau · CC BY 2.0

Deze eerste galerij staat bekend als de Groene Kamer, vernoemd naar het kenmerkende kleurenschema van diepgroen en levendig goud. De decoratie hier is een uitstekend voorbeeld van de 'Chinoiserie'-stijl, die in de 18e eeuw zeer modieus was in Europa. Kijk goed naar de delicate gouden patronen op de planken; ze bootsen oosterse artistieke motieven na die destijds via de handel werden geïmporteerd. Naast de esthetiek werden de materialen voor de planken gekozen vanwege hun praktische eigenschappen. De planken zijn vervaardigd van exotische Braziliaanse houtsoorten, specifiek jacaranda en rozenhout. Dit hout werd niet alleen gewaardeerd om de prachtige nerf, maar ook om de ongelooflijke dichtheid en natuurlijke oliën. In een tijd zonder moderne ongediertebestrijding waren deze eigenschappen essentieel voor het beschermen van de boeken. Het hout is zo hard dat het voor houtborende insecten bijna onmogelijk is om erin door te dringen, en de natuurlijke geuren helpen ze af te weren. Deze materiaalkeuze illustreert hoe de rijkdom van het Portugese Rijk direct werd ingezet om de levensduur van zijn intellectuele schatten te waarborgen. De combinatie van modieus ontwerp en hoogwaardig materiaal maakt deze kamer tot een triomf van behoud.

Sergei Gussev · CC BY 2.0

Staand bij de ingang van de galerijen is het uitzicht door de drie onderling verbonden kamers een van de beroemdste bezienswaardigheden van de universiteit. Deze indeling was bewust ontworpen om een perspectiefeffect te creëren waardoor de ruimte oneindig lijkt te zijn, wat de oneindige aard van kennis symboliseert. Elk van de drie kamers — traditioneel gedecoreerd in groen, rood en zwart — diende een specifiek organisatorisch doel. In de 18e eeuw hielpen deze kleuren bibliothecarissen en studenten om de enorme collectie op onderwerp te categoriseren. Specifieke kamers waren gewijd aan verschillende takken van wetenschap, zoals burgerlijk recht, kerkelijk recht of theologie. Dit kleurgecodeerde systeem was een geavanceerde manier om 70.000 volumes te beheren in een tijd vóór de moderne digitale catalogisering. Het architecturale ritme van de herhaalde bogen versterkt dit gevoel van orde en hiërarchie. Terwijl u langs deze centrale as kijkt, ziet u een fysieke manifestatie van het barokke ideaal: een wereld waarin alles zijn plek heeft binnen een groots, visueel verbluffend systeem. De reis door deze kamers was bedoeld als een intellectuele vooruitgang die leidde naar de belangrijkste symbolen van de bibliotheek.

Photo: Wirdung · CC BY-SA 3.0

De middelste kamer, bekend als de Rode Galerij, is misschien wel de meest levendige van de drie. Het palet van karmozijnrood en goud creëert een warme, koninklijke sfeer. Hier kunt u duidelijk het tweelaagse stellingsysteem van de bibliotheek zien. De bovenste balkons zijn niet alleen decoratief; ze zijn volledig functioneel en bieden toegang tot duizenden boeken die hoog boven de vloer zijn opgeslagen. Als u goed naar de hoeken van de stellingen kijkt, ziet u misschien de kleine, discrete deurtjes die smalle, wenteltrappen verbergen. Deze stelden bibliothecarissen in staat om snel en stil tussen de niveaus te bewegen zonder de grootse esthetiek van de kamer te verstoren. Dit praktische ontwerp in combinatie met zo'n buitengewone schoonheid leidde ertoe dat de krant 'The Telegraph' deze in 2013 uitriep tot de meest spectaculaire bibliotheek ter wereld. Het vakmanschap dat zichtbaar is in het vergulde hout en de perfect uitgelijnde balkons vertegenwoordigt het hoogtepunt van het Portugese barokke interieurontwerp. Deze kamer was bedoeld om ontzag in te boezemen bij iedereen die binnenkwam, wat het idee versterkte dat leren een nobele bezigheid was. De levendige rode kleur was destijds een bijzonder duur pigment, wat het enorme koninklijke budget nog eens benadrukte.

xiquinhosilva from Cacau · CC BY 2.0