Biblioteca JoaninaAudioprzewodnik

Witamy w historycznym sercu Uniwersytetu w Coimbrze, czyli Paço das Escolas. Ten rozległy dziedziniec stanowi centrum jednego z najstarszych nieprzerwanie działających uniwersytetów na świecie i jest uznany za obiekt światowego dziedzictwa UNESCO. Zanim miejsce to stało się ośrodkiem akademickim, budynki te służyły jako Pałac Królewski portugalskich monarchów od XII do XV wieku. To królewskie dziedzictwo tłumaczy, dlaczego biblioteka i otaczające ją struktury posiadają tak wspaniałą, pałacową atmosferę. Jedną ze stron placu dominuje ikoniczna XVIII-wieczna wieża zegarowa. Nazywana potocznie przez studentów 'a Cabra', czyli 'kozą', wieża ta wyznaczała rytm życia uniwersyteckiego przez pokolenia. W przeszłości jej dzwon sygnalizował początek i koniec zajęć, a także nocną godzinę policyjną dla studentów. Stojąc na tym placu, znajdujesz się na styku królewskiej przeszłości Portugalii i jej intelektualnej teraźniejszości. Biblioteka, do której zaraz wejdziemy, była późniejszym dodatkiem do tego kompleksu pałacowego, zbudowanym w celu podkreślenia statusu uniwersytetu jako wiodącego ośrodka nauki pod królewskim patronatem.

Diego Delso · CC BY-SA 3.0

Wejście do Biblioteca Joanina jest uderzającym przykładem portugalskiego stylu barokowego. Prace nad tą strukturą rozpoczęto w 1717 roku pod kierunkiem mistrza budowlanego João Carvalho Ferreiry i trwały jedenaście lat, kończąc się w 1728 roku. Choć bogato zdobiona fasada od razu przyciąga wzrok klasycznymi kolumnami i detalami rzeźbiarskimi, skrywa ona cud funkcjonalnej inżynierii. Ściany zewnętrzne mają imponującą grubość 2,11 metra. Nie było to jedynie kwestią wytrzymałości konstrukcyjnej czy wizualnego przepychu; była to świadoma decyzja mająca zapewnić maksymalną izolację termiczną dla zbiorów. Tworząc tak masywną kamienną barierę, budowniczowie zapewnili, że klimat wewnętrzny pozostawał niezwykle stabilny przez cały rok. To stałe środowisko ma kluczowe znaczenie dla ochrony delikatnych materiałów książek przechowywanych wewnątrz, chroniąc je przed ekstremalnymi wahaniami temperatury świata zewnętrznego. Portal ten stanowi próg między otwartym słońcem dziedzińca a starannie kontrolowanym sanktuarium wiedzy, gdzie piękno architektury i naukowa konserwacja współgrają w doskonałej harmonii.

xiquinhosilva from Cacau · CC BY 2.0

Nad głównym wejściem misternie wyrzeźbiony narodowy herb Portugalii przypomina o królewskich korzeniach biblioteki. Cały ten projekt był wielką manifestacją władzy i ambicji kulturalnych króla Jana V. Znany jako 'Wspaniałomyślny', Jan V wykorzystał ogromne bogactwa płynące do Portugalii z kopalń złota i diamentów z kolonialnej Brazylii, aby sfinansować spektakularne dzieła architektoniczne w całym kraju. Ta biblioteka jest bezpośrednim efektem tamtego kolonialnego dobrobytu. Tuż pod herbem znajduje się wyryta w kamieniu łacińska inskrypcja. W tłumaczeniu brzmi ona: 'Wielki Uniwersytet poświęcił tę siedzibę książkom, aby biblioteka mogła zdobić jego głowę'. Fraza ta charakteryzuje bibliotekę nie tylko jako przestrzeń magazynową, ale jako ukoronowanie osiągnięć całego uniwersytetu. Każdy detal tej fasady, od królewskich herbów po eleganckie liternictwo, został zaprojektowany tak, aby zaimponować odwiedzającym prestiżem instytucji i hojnością monarchy, który nadzorował jej powstanie.

xiquinhosilva · CC BY 2.0

Podchodząc do ciężkich drewnianych drzwi, zwróć uwagę na mosiężną inskrypcję, która szczegółowo określa zasady wstępu. Przepisy te obowiązują od wieków, odzwierciedlając zaangażowanie uniwersytetu w ochronę 70 000 woluminów znajdujących się wewnątrz. Dostęp do biblioteki nie jest ograniczony jedynie ze względu na zarządzanie tłumem, ale dla fundamentalnej ochrony samych zbiorów. Każda osoba, która wchodzi, wnosi wilgoć i ciepło, podczas gdy otwieranie drzwi wpuszcza szkodliwe światło słoneczne. Dzięki ścisłej kontroli przepływu odwiedzających i utrzymywaniu drzwi zamkniętych, personel może zachować delikatną równowagę wymaganą, aby zapobiec niszczeniu starożytnego papieru i opraw. To wejście oznacza znaczącą zmianę atmosfery. Opuszczasz jasny, rozległy i często hałaśliwy dziedziniec, wchodząc do cichego, przyciemnionego i klimatyzowanego świata wnętrza. Powietrze w środku jest wyraźnie chłodniejsze i bardziej nieruchome – to celowy efekt zaprojektowany tak, aby zapewnić, że te wielowiekowe teksty pozostaną w nieskazitelnym stanie dla przyszłych badaczy, by mogli je studiować i doceniać.

Photo: Alvesgaspar · CC BY-SA 4.0

Ten poziom, trafnie nazwany Środkowym Piętrem, oferuje wyraźny kontrast wizualny do pozłacanych sal powyżej. Dzięki prostym drewnianym regałom i surowym kamiennym ścianom, pełni on głównie funkcję strefy przejściowej dla zaawansowanego systemu kontroli klimatu budynku. Działając jako bufor między parterem a ozdobnym głównym piętrem, pomaga regulować środowisko wewnętrzne. Jednak poziom ten w przeszłości pełnił również znacznie bardziej ponurą funkcję. Jest to miejsce dawnego Więzienia Akademickiego. Do XIX wieku uniwersytet posiadał własną władzę sądowniczą, co oznaczało, że studenci i pracownicy podlegali dyscyplinie wewnętrznej, a nie prawu cywilnemu. Ci, którzy dopuścili się wykroczeń, takich jak opuszczanie zajęć, bójki czy nieuczciwość akademicka, byli przetrzymywani tutaj w małych celach. Obecność więzienia wewnątrz biblioteki może wydawać się dziś sprzeczna, ale podkreśla absolutną władzę, jaką uniwersytet sprawował niegdyś nad każdym aspektem życia swoich członków. Jest to trzeźwe przypomnienie o surowej dyscyplinie, która rządziła akademickimi dążeniami w XVIII wieku.

xiquinhosilva from Cacau · CC BY 2.0

Masywne kamienne łuki i schody w tej części budynku mają kluczowe znaczenie dla przetrwania biblioteki. Działają one jak naturalna chłodziarka, wykorzystując masę termiczną kamienia oraz specyficzną orientację budynku, aby utrzymać niezwykle stabilną temperaturę wewnętrzną. Niezależnie od upałów portugalskiego lata czy zimowych chłodów, temperatura wewnątrz sklepień utrzymuje się w granicach od 18 do 20 stopni Celsjusza. Ta stabilność jest głównym powodem, dla którego książki przetrwały w tak dobrym stanie przez ponad dwa i pół wieku. Co ciekawe, choć budowę obiektu ukończono w 1728 roku, przez ponad dwie dekady pozostawał on pusty. Pierwsze książki trafiły na te półki dopiero w 1750 roku. To opóźnienie pozwoliło konstrukcji w pełni osiąść, a poziomowi wilgotności ustabilizować się, zanim wprowadzono tu cenne zbiory. Inżynieria okazała się tak skuteczna, że system funkcjonuje do dziś bez potrzeby stosowania nowoczesnych instalacji elektrycznych. Przechodząc przez te kamienne korytarze, doświadczają Państwo XVIII-wiecznego rozwiązania odwiecznego problemu: długoterminowej konserwacji materiałów organicznych w zmieniającym się świecie.

Ray Swi-hymn from Sijhih-Taipei, Taiwan · CC BY-SA 2.0

Wchodząc do górnych sal, atmosfera zmienia się natychmiast z utylitarnych kamiennych sklepień w świat pełen barokowego przepychu. Proszę zwrócić uwagę na misterne rzeźbienia zdobiące każdy łuk i półkę. Wysoko nad głowami sufity prezentują spektakularne przykłady malarstwa typu 'trompe l'oeil'. Ten francuski termin, oznaczający 'oszukać oko', odnosi się do techniki, w której płaskie powierzchnie są malowane tak, aby wyglądały na trójwymiarowe. Obrazy te tworzą iluzję wznoszących się, sklepionych kopuł tam, gdzie w rzeczywistości znajdują się jedynie płaskie drewniane panele. Na malowidłach sufitowych można dostrzec figury alegoryczne. Reprezentują one cztery kontynenty znane Europejczykom w czasach budowy biblioteki: Europę, Azję, Afrykę i Amerykę. Każdy kontynent przedstawiono za pomocą specyficznych atrybutów i symboli, mających ukazać globalny zasięg wiedzy oraz miejsce uniwersytetu w połączonym świecie. Ten program artystyczny został starannie zaprojektowany, aby podnieść status biblioteki z prostego pomieszczenia na książki do rangi monumentalnej 'świątyni mądrości'. Połączenie prawdziwych rzeźbień i malowanych iluzji tworzy przestrzeń, która wydaje się znacznie większa niż jej fizyczne wymiary.

xiquinhosilva from Cacau · CC BY 2.0

Ta pierwsza galeria znana jest jako Zielona Sala, nazwana tak od charakterystycznej kolorystyki głębokiej zieleni i żywego złota. Dekoracje w tym miejscu są doskonałym przykładem stylu 'chinoiserie', który był niezwykle modny w Europie w XVIII wieku. Proszę przyjrzeć się delikatnym złotym wzorom na półkach; naśladują one wschodnie motywy artystyczne, które w tamtym czasie sprowadzano dzięki handlowi. Poza estetyką, materiały użyte do wykonania regałów wybrano ze względu na ich praktyczne właściwości. Półki wykonano z egzotycznych brazylijskich gatunków drewna, konkretnie z jakarandy i palisandru. Drewno to ceniono nie tylko za piękny rysunek słojów, ale także za niezwykłą gęstość i naturalne olejki. W epoce przed nowoczesną ochroną przed szkodnikami, właściwości te były niezbędne do zabezpieczenia książek. Drewno jest tak twarde, że owady drążące w nim otwory niemal nie mają szans na przeniknięcie do środka, a naturalne zapachy pomagają je odstraszać. Ten wybór materiału ilustruje, jak bogactwo Imperium Portugalskiego było bezpośrednio wykorzystywane do zapewnienia trwałości jego intelektualnych skarbów. Połączenie modnego wzornictwa i wysokiej jakości materiałów czyni to pomieszczenie triumfem konserwacji.

Sergei Gussev · CC BY 2.0

Stojąc przy wejściu do galerii, widok na trzy połączone ze sobą sale jest jednym z najsłynniejszych punktów uniwersytetu. Układ ten został celowo zaprojektowany tak, aby stworzyć efekt perspektywy, który sprawia, że przestrzeń wydaje się ciągnąć w nieskończoność, symbolizując bezkresną naturę wiedzy. Każda z trzech sal – tradycyjnie udekorowana w kolorach zielonym, czerwonym i czarnym – pełniła określoną funkcję organizacyjną. W XVIII wieku kolory te pomagały bibliotekarzom i studentom kategoryzować ogromny zbiór według dziedzin. Poszczególne sale poświęcono różnym gałęziom nauki, takim jak prawo cywilne, prawo kanoniczne czy teologia. Ten system kodowania kolorami był wyrafinowanym sposobem zarządzania 70 000 woluminów w czasach przed nowoczesnym katalogowaniem cyfrowym. Architektoniczny rytm powtarzających się łuków wzmacnia poczucie porządku i hierarchii. Patrząc wzdłuż tej centralnej osi, widzą Państwo fizyczną manifestację barokowego ideału: świata, w którym wszystko ma swoje miejsce w ramach wielkiego, wizualnie oszałamiającego systemu. Podróż przez te sale miała być intelektualnym postępem prowadzącym ku najważniejszym symbolom biblioteki.

Photo: Wirdung · CC BY-SA 3.0

Środkowa sala, znana jako Czerwona Galeria, jest być może najbardziej żywą z całej trójki. Jej paleta szkarłatu i złota tworzy ciepłą, królewską atmosferę. Tutaj mogą Państwo wyraźnie zobaczyć dwupoziomowy system regałów bibliotecznych. Górne balkony nie pełnią jedynie funkcji dekoracyjnej; są w pełni użytkowe, zapewniając dostęp do tysięcy książek przechowywanych wysoko nad podłogą. Jeśli przyjrzą się Państwo uważnie narożnikom regałów, mogą Państwo dostrzec małe, dyskretne drzwi, za którymi kryją się wąskie, kręcone schody. Pozwalały one bibliotekarzom poruszać się szybko i cicho między poziomami, nie zakłócając wielkiej estetyki pomieszczenia. Ten praktyczny projekt w połączeniu z niezwykłym pięknem sprawił, że w 2013 roku gazeta 'The Telegraph' uznała to miejsce za najbardziej spektakularną bibliotekę na świecie. Kunszt widoczny w złoconym drewnie i idealnie dopasowanych balkonach stanowi szczyt portugalskiego barokowego wystroju wnętrz. Sala ta miała budzić podziw w każdym, kto do niej wkroczył, wzmacniając przekonanie, że nauka jest szlachetnym dążeniem. Żywy czerwony kolor był w tamtym czasie szczególnie drogim pigmentem, co dodatkowo podkreślało ogromny królewski budżet.

xiquinhosilva from Cacau · CC BY 2.0