Amphithéâtre d'El JemAudiogids

Welkom bij een van de meest kolossale monumenten uit de Romeinse wereld, dat dramatisch oprijst uit de Tunesische vlaktes. Dit gigantische bouwwerk staat op een hoogte van zesendertig meter en heeft een hoofdas van 148 meter en een kleine as van 122 meter, wat ooit plaats bood aan ongeveer vijfendertigduizend toeschouwers. Terwijl u naar de gevel kijkt, ziet u drie rijen uitgestrekte Romeinse bogen van lokale goudkleurige zandsteen, die afsteken tegen de blauwe lucht. Het gebouw werd opgericht in de oude Romeinse stad Thysdrus, het huidige El Jem, en diende als een belangrijk cultureel herkenningspunt. Tijdens de tweede en derde eeuw na Christus was Thysdrus niet zomaar een rustige provinciale buitenpost; het was een bloeiend centrum van de olijfoliehandel van het Romeinse Rijk. De enorme rijkdom die werd gegenereerd door het verbouwen en exporteren van olijfolie financierde ambitieuze openbare projecten, waarbij dit enorme amfitheater diende als het ultieme bewijs van stedelijke trots en economische macht.

Photo: Jerzystrzelecki · CC BY 3.0

Als u naar deze historische kleurenfoto uit 1928 kijkt, ziet u een zwaar verweerd, afbrokkelend deel van de noordwestelijke gevel. De afbeelding legt de architecturale kwetsbaarheid vast van een bouwwerk waarvan de bouwgeschiedenis voortijdig werd afgebroken. De werkzaamheden aan het amfitheater begonnen rond 238 na Christus, waarschijnlijk in opdracht van de rijke lokale landeigenaar die keizer Gordianus III werd, als een manier om zijn thuisstad te verheffen. Politieke instabiliteit maakte echter al snel een einde aan het grootse ontwerp. Na de dood van Gordianus in 244 na Christus tijdens een veldtocht in Mesopotamië, toonden latere Romeinse keizers weinig interesse in het financieren van een enorme uitgaansgelegenheid in Noord-Afrika. De bouw stopte abrupt, waardoor het gebouw permanent onvoltooid bleef. Op de afbeelding zijn grillige randen en blootliggende, ruw bewerkte stenen zichtbaar. Deze elementen benadrukken de rauwe, onafgewerkte staat van het metselwerk en laten zien dat verschillende decoratieve details en bovenste zitgedeeltes nooit volledig zijn gladgestreken of uitgehouwen voordat de arbeiders vertrokken.

Leo Wehrli · CC BY-SA 4.0

Staand op het brede kasseienplein, doet de enorme verticaliteit van het antieke monument de bezoekers die langs de voet ervan lopen klein lijken. De meeste Romeinse theaters en zelfs sommige provinciale amfitheaters vertrouwden op natuurlijke heuvels om hun zware stenen zitplaatsen te ondersteunen. De ingenieurs in Thysdrus kozen er echter voor om dit bouwwerk volledig op vlakke grond te bouwen, een triomf van vrijstaande Romeinse architectuur. Om zo'n enorm gewicht zonder heuvelfundering te dragen, ontwierpen de bouwers een complex netwerk van gewelven en dikke steunpilaren. Arbeiders groeven enorme blokken lokale zandsteen uit op locaties enkele kilometers verderop en vervoerden ze naar het stadscentrum, waar ze zorgvuldig zonder mortel werden samengevoegd. De precisie van deze techniek is de belangrijkste reden waarom het kolossale bouwwerk bijna tweeduizend jaar heeft overleefd en bestand is gebleven tegen zowel seismische activiteit als de elementen.

Diego Delso · CC BY-SA 4.0

Het bestuderen van de bovenste verdiepingen van de gevel onthult de ruwe, tactiele textuur en de warme, honingkleurige tinten van de zandsteen onder de zon. De torenhoge muur wordt mogelijk gemaakt door het structurele genie van de Romeinse boog. Door het gewicht naar beneden en naar buiten te verdelen langs de gebogen stenen, stelden de bogen antieke ingenieurs in staat om drie verdiepingen met open arcades direct op elkaar te stapelen. Het open ontwerp verminderde het totale gewicht van de muren met behoud van de structurele integriteit, waardoor werd voorkomen dat de massieve zandstenen gevel onder zijn eigen enorme zwaartekracht zou instorten. De uitzonderlijke staat van de meerverdiepingsarcades onderscheidt El Jem van andere Romeinse ruïnes. Vanwege de uitzonderlijke volledigheid en de waarde voor de wereldwijde architectuurgeschiedenis, heeft UNESCO het amfitheater in 1979 aangewezen als Werelderfgoed.

Photo: Ryadh Gharbi · CC BY-SA 4.0

Herhalende gewelfde bogen vormen de binnengangen en creëren een dramatisch spel van licht en schaduw over de ruwe zandstenen vloer en dikke steunpilaren. De uitgestrekte galerijen waren niet alleen esthetische kenmerken; ze vormden de ruggengraat van een zeer geavanceerd systeem voor publieksbeheer. Om vijfendertigduizend toeschouwers die tegelijkertijd arriveerden in goede banen te leiden, ontwierpen Romeinse architecten deze gewelfde gangen als doorstroomkanalen. Bezoekers bewogen zich door deze gangen om hun toegewezen toegangspunten te vinden, bekend als vomitoria. Brede, strategisch geplaatste uitgangen zorgden ervoor dat menigten snel hun zitplaatsen konden bereiken en, nog belangrijker, het gebouw in slechts enkele minuten konden evacueren in geval van nood. De antieke blauwdruk voor snelle massaverplaatsing was zo succesvol dat moderne sportstadions en arena's vandaag de dag nog steeds exact hetzelfde ontwerp en dezelfde principes van gewelfde gangen en gesplitste uitgangspaden gebruiken om grote mensenmassa's te beheren.

Diego Delso · CC BY-SA 4.0

Deze smalle stenen trappen, die steil omhoog lopen tussen hoge zandstenen muren, vervulden een cruciale maatschappelijke functie. Ze boden niet alleen toegang tot de hogere zitplaatsen, maar handhaafden ook strikt de rigide sociale hiërarchie van het Romeinse Rijk. De zitplaatsen in de cavea, of de tribunes van de arena, waren wettelijk ingedeeld op basis van sociale klasse. Senatoren, lokale magistraten en de rijke elite kwamen binnen via de onderste niveaus om zo dicht mogelijk bij de arena te zitten. Ondertussen moesten gewone burgers, vrouwen en tot slaaf gemaakten deze steile, smalle stenen treden beklimmen om de krappe bovenste ringen van het theater te bereiken. Terwijl toeschouwers zich door deze schaduwrijke, besloten stenen gangen persten, voelden ze de hitte van de Tunesische zon vervagen, vervangen door de koele vochtigheid van de steen, terwijl het gedempte, oorverdovende gebrul van vijfendertigduizend mensen uit de arena boven hen weergalmde.

Photo: Skander zarrad · CC BY-SA 4.0

Omlijst door een donkere, robuuste booggang, verandert het uitzicht van de koele, schaduwrijke galerijen naar het schitterende zonlicht van de arena. Het visuele contrast is treffend: de zware, donkere stenen op de voorgrond worden gecombineerd met de uitgestrekte, zonovergoten open ruimte van de centrale arena daarachter. Wanneer u op deze open grond stapt, bevindt u zich op dezelfde plek waar vroeger de oude strijders stonden. Het overschrijden van deze drempel markeert een omslag in het verhaal van El Jem, waarbij we de wiskundige precisie van de Romeinse techniek achter ons laten en de menselijke drama's en rauwe emoties van de spektakels ervaren die hier plaatsvonden. Voor de gladiatoren, artiesten en veroordeelde gevangenen betekende het tevoorschijn komen uit de donkere tunnels in deze heldere, ronde ruimte dat ze geconfronteerd werden met een muur van geluid van duizenden schreeuwende toeschouwers op de omliggende tribunes. Het is hier, op het open zand, dat de menselijke prijs van het Romeinse vermaak tastbaar wordt.

Photo: Samarhmaied · CC BY-SA 4.0

Precies in het midden van de arena loopt een lange, zwarte sleuf. In de oudheid was deze centrale opening bedekt met dikke houten planken en bedekt met een laag zand, die diende om het bloed van de spektakels te absorberen. De arena was ontworpen voor een dubbel doel: het organiseren van formele gladiatorengevechten en het opvoeren van jachtpartijen op wilde dieren, bekend als venationes. Deze jachten bevatten gevaarlijke roofdieren, waaronder Noord-Afrikaanse luipaarden en leeuwen, die speciaal werden geïmporteerd om het publiek te vermaken. In recentere tijden heeft deze uitzonderlijk goed bewaarde locatie de verbeelding van moderne filmmakers en regisseurs gevangen. In 1996 diende de intacte stenen arena als het dramatische decor voor de beroemde 'Good vs Evil' voetbalcommercial van Nike. In deze reclame verdedigden internationale voetbalsterren, waaronder Eric Cantona, het mooie spel tegen een team van demonische krijgers, precies hier op deze zonovergoten grond.

Tony Hisgett from Birmingham, UK · CC BY 2.0

Wanneer u afdaalt onder de arena, komt u in de vochtige, gewelfde ondergrondse gangen van het hypogeum. De ruwe stenen muren van deze centrale ondergrondse tunnel, verlicht door dramatische moderne spots, onthullen het verborgen, achter de schermen gelegen hart van het amfitheater. In deze ondergrondse gang werd de complexe logistiek van de Romeinse spelen uitgevoerd, volledig buiten het zicht van het publiek. Gladiatoren wachtten in deze smalle, donkere gangen, terwijl wilde dieren werden gehouden in kleine, krappe cellen langs de gemetselde muren. Degenen die beneden wachtten, hoorden het zware ijsberen van hongerige roofdieren, het metalen geratel van ijzeren kettingen en de gedempte, zware trillingen van duizenden toeschouwers die met hun voeten op de stenen tribunes boven hen stampten, wat zorgde voor een sfeer van intense angst voordat het gevecht begon.

Photo: Fatma Hamdi · CC BY-SA 4.0

Als u door de metalen roosters naar boven kijkt richting de lucht, ziet u de structurele openingen waar ooit de handmatige liftsystemen van het amfitheater waren ondergebracht. In de Romeinse tijd waren deze rechthoekige openingen uitgerust met houten liftplatforms die werden bediend door touwen, lieren en zware contragewichten. Tot slaaf gemaakte arbeiders die in het donkere hypogeum gestationeerd waren, draaiden deze houten lieren met de hand, waardoor zware kooien met uitgehongerde roofdieren of gewapende gladiatoren direct naar het niveau van de arena werden gehesen. Dit mechanische systeem maakte zeer gechoreografeerde spektakels mogelijk. In plaats van via de standaard ingangen naar binnen te komen, verschenen wilde dieren en strijders plotseling op de arena via valluiken in de houten vloer. Het plotselinge, onverwachte verschijnen van leeuwen of luipaarden van onder de grond was bedoeld om zowel de gladiatoren als de toeschouwers te laten schrikken, waardoor het publiek vermaakt bleef met theatrale, snelle actie.

Dennis G. Jarvis · CC BY-SA 2.0