Amphithéâtre d'El JemAudioprzewodnik

Witamy w jednym z najbardziej monumentalnych zabytków świata rzymskiego, który dramatycznie wyrasta z tunezyjskich równin. Ta gigantyczna budowla, wznosząca się na wysokość trzydziestu sześciu metrów, posiada oś główną o długości 148 metrów i oś mniejszą o długości 122 metrów, co pozwalało pomieścić około trzydziestu pięciu tysięcy widzów. Spoglądając na fasadę, można dostrzec trzy kondygnacje łuków rzymskich wykonanych z lokalnego złotego piaskowca, które kontrastują z błękitem nieba. Budowla powstała w antycznym rzymskim mieście Thysdrus, czyli dzisiejszym Al-Dżamm, i pełniła rolę ważnego punktu orientacyjnego. W II i III wieku naszej ery Thysdrus nie było jedynie spokojną prowincjonalną placówką, lecz kwitnącym centrum handlu oliwą z oliwek w Cesarstwie Rzymskim. Ogromne bogactwo wygenerowane dzięki uprawie i eksportowi oliwy sfinansowało ambitne projekty publiczne, a ten potężny amfiteatr stał się ostatecznym wyrazem dumy miejskiej i potęgi gospodarczej.

Photo: Jerzystrzelecki · CC BY 3.0

Patrząc na tę historyczną kolorową fotografię z 1928 roku, można dostrzec mocno zwietrzałą, kruszącą się część północno-zachodniej fasady. Obraz ten ukazuje architektoniczną bezbronność budowli, której historia powstania została przerwana. Prace nad amfiteatrem rozpoczęły się około 238 roku naszej ery, prawdopodobnie na zlecenie zamożnego lokalnego właściciela ziemskiego, który został cesarzem Gordianem III, jako sposób na podniesienie rangi jego rodzinnego miasta. Jednak niestabilność polityczna wkrótce wstrzymała ten wielki projekt. Po śmierci Gordiana w 244 roku naszej ery podczas kampanii w Mezopotamii, kolejni cesarze rzymscy wykazywali niewielkie zainteresowanie finansowaniem ogromnego obiektu rozrywkowego w Afryce Północnej. Budowa została nagle przerwana, pozostawiając budynek na zawsze niedokończonym. Na zdjęciu widoczne są poszarpane krawędzie i odsłonięte, zgrubnie obrobione kamienie. Elementy te podkreślają surowy, nieoszlifowany stan murów, pokazując, że wiele detali dekoracyjnych i górnych rzędów siedzeń nigdy nie zostało w pełni wygładzonych ani wyrzeźbionych, zanim robotnicy opuścili plac budowy.

Leo Wehrli · CC BY-SA 4.0

Stojąc na szerokim brukowanym placu, pionowa skala antycznego zabytku przytłacza odwiedzających spacerujących u jego podstawy. Większość teatrów rzymskich, a nawet niektóre amfiteatry prowincjonalne, opierała się na naturalnych zboczach, aby podtrzymać ciężkie kamienne siedzenia. Jednak inżynierowie w Thysdrus zdecydowali się zbudować tę konstrukcję w całości na płaskim terenie, co stanowi triumf wolnostojącej architektury rzymskiej. Aby utrzymać tak ogromny ciężar bez fundamentów na zboczu, budowniczowie zaprojektowali złożoną sieć sklepień i grubych filarów wsporczych. Ekipy wydobywały masywne bloki lokalnego piaskowca z miejsc oddalonych o kilka kilometrów i transportowały je do centrum miasta, gdzie były starannie montowane bez użycia zaprawy. Precyzja tej inżynierii jest głównym powodem, dla którego ta kolosalna budowla przetrwała prawie dwa tysiące lat, opierając się zarówno aktywności sejsmicznej, jak i czynnikom atmosferycznym.

Diego Delso · CC BY-SA 4.0

Przyglądając się górnym kondygnacjom fasady, można dostrzec szorstką, wyczuwalną fakturę i ciepłe, miodowe odcienie piaskowca w słońcu. Ta wysoka ściana stała się możliwa dzięki konstrukcyjnemu geniuszowi rzymskiego łuku. Poprzez rozłożenie ciężaru w dół i na zewnątrz wzdłuż zakrzywionych kamieni, łuk pozwolił antycznym inżynierom na ustawienie trzech pięter otwartych arkad bezpośrednio jedna na drugiej. Otwarta konstrukcja zmniejszyła całkowity ciężar ścian, zachowując jednocześnie integralność strukturalną, co zapobiegło zawaleniu się masywnej fasady z piaskowca pod wpływem własnego ogromnego ciężaru. Wyjątkowy stan zachowania wielopiętrowych arkad wyróżnia Al-Dżamm na tle innych rzymskich ruin. Uznając jego wyjątkowy stan kompletności i wartość dla światowej historii architektury, UNESCO wpisało amfiteatr na listę światowego dziedzictwa w 1979 roku.

Photo: Ryadh Gharbi · CC BY-SA 4.0

Powtarzające się sklepione łuki wyznaczają wewnętrzne korytarze, tworząc dramatyczną grę światła i cienia na szorstkiej podłodze z piaskowca i grubych filarach wsporczych. Rozległe galerie nie były jedynie elementami estetycznymi; stanowiły kręgosłup wysoce wyrafinowanego systemu kontroli tłumu. Aby zarządzać trzydziestoma pięcioma tysiącami widzów przybywającymi w tym samym czasie, rzymscy architekci zaprojektowali te sklepione przejścia jako kanały komunikacyjne. Odwiedzający poruszali się tymi korytarzami, aby dotrzeć do przypisanych im punktów wejścia, zwanych vomitoria. Szerokie, strategicznie rozmieszczone wyjścia pozwalały tłumom szybko dotrzeć na swoje miejsca, a co ważniejsze, ewakuować budynek w zaledwie kilka minut w razie sytuacji awaryjnej. Antyczny plan szybkiej komunikacji masowej okazał się tak skuteczny, że nowoczesne stadiony i areny sportowe do dziś stosują dokładnie ten sam układ i zasady sklepionych korytarzy oraz rozdzielonych ścieżek wyjściowych, aby zarządzać dużymi grupami ludzi.

Diego Delso · CC BY-SA 4.0

Wznoszące się stromo między wysokimi piaskowcowymi murami wąskie kamienne schody pełniły kluczową funkcję społeczną. Zamiast jedynie zapewniać dostęp do wyższych rzędów, schody te ściśle egzekwowały sztywną hierarchię społeczną Cesarstwa Rzymskiego. Miejsca na widowni, czyli cavea, były prawnie przydzielone według klasy społecznej. Senatorowie, lokalni urzędnicy i zamożne elity wchodzili przez najniższe poziomy, aby zasiąść najbliżej areny. Tymczasem zwykli obywatele, kobiety i niewolnicy musieli wspinać się po tych stromych, wąskich stopniach, aby dotrzeć do ciasnych, górnych rzędów teatru. Przeciskając się przez te mroczne, ograniczone kamienne przejścia, widzowie czuli, jak żar tunezyjskiego słońca słabnie, ustępując miejsca chłodnej wilgoci kamienia, podczas gdy przytłumiony, ogłuszający ryk trzydziestu pięciu tysięcy ludzi niósł się echem z areny poniżej.

Photo: Skander zarrad · CC BY-SA 4.0

Obramowany ciemnym, surowym łukiem widok przechodzi z chłodnych, zacienionych galerii wewnętrznych w oślepiające światło słoneczne areny. Kontrast wizualny jest uderzający, łącząc ciężkie, ciemne kamienie pierwszego planu z rozległą, skąpaną w słońcu otwartą przestrzenią areny. Wychodząc na ten otwarty teren, zajmujesz to samo miejsce, w którym kiedyś stali dawni wykonawcy. Przekroczenie tego progu oznacza zmianę w historii El Jem, przejście od matematycznej precyzji rzymskiej inżynierii do ludzkiego dramatu i surowych emocji widowisk, które się tu odbywały. Dla gladiatorów, wykonawców i skazanych więźniów wyjście z ciemnych tuneli na tę jasną, kolistą przestrzeń oznaczało zmierzenie się ze ścianą dźwięku tysięcy krzyczących widzów stłoczonych na otaczających trybunach. To właśnie tutaj, na otwartym piasku, ludzki koszt rzymskiej rozrywki staje się namacalny.

Photo: Samarhmaied · CC BY-SA 4.0

Wzdłuż środka areny biegnie długi, czarny rów. W starożytności ta centralna szczelina była przykryta grubymi drewnianymi deskami i zasypana warstwą ciężkiego piasku, który służył do wchłaniania krwi podczas widowisk. Arena została zaprojektowana do podwójnego celu: organizowania formalnych walk gladiatorów oraz polowań na dzikie zwierzęta, znanych jako venationes. W polowaniach tych brały udział niebezpieczne drapieżniki, w tym północnoafrykańskie lamparty i lwy, sprowadzane specjalnie po to, by ekscytować tłumy. W nowszych czasach to wyjątkowo dobrze zachowane miejsce pobudziło wyobraźnię współczesnych filmowców i reżyserów. W 1996 roku nienaruszona kamienna arena posłużyła jako dramatyczne tło dla słynnej reklamy piłkarskiej Nike 'Dobro kontra Zło'. W reklamie tej międzynarodowe gwiazdy futbolu, w tym Eric Cantona, broniły pięknej gry przed drużyną demonicznych wojowników właśnie na tej spalonej słońcem ziemi.

Tony Hisgett from Birmingham, UK · CC BY 2.0

Zejście pod poziom areny prowadzi do wilgotnych, sklepionych podziemnych przejść hypogeum. Oświetlone dramatycznymi nowoczesnymi reflektorami surowe kamienne ściany tego centralnego podziemnego tunelu odsłaniają ukryte, zakulisowe serce operacji amfiteatru. Podziemny korytarz był miejscem, w którym realizowano złożoną logistykę rzymskich igrzysk, całkowicie ukrytą przed oczami publiczności. Gladiatorzy czekali w tych wąskich, ciemnych przejściach, podczas gdy dzikie zwierzęta trzymano w małych, ciasnych celach bocznych usytuowanych wzdłuż murów. Czekający na dole słyszeli ciężkie kroki głodnych drapieżników, metaliczne brzęczenie żelaznych łańcuchów oraz przytłumione, ciężkie wibracje tysięcy widzów tupiących nogami na kamiennych siedzeniach bezpośrednio nad głowami, co tworzyło atmosferę intensywnego lęku przed rozpoczęciem walki.

Photo: Fatma Hamdi · CC BY-SA 4.0

Spoglądając w górę przez metalowe kraty w stronę nieba, można dostrzec otwory konstrukcyjne, w których niegdyś mieściły się ręczne szyby windowe amfiteatru. W czasach rzymskich te prostokątne luki były wyposażone w drewniane platformy windowe obsługiwane za pomocą lin, kołowrotów i ciężkich przeciwwag. Niewolnicy stacjonujący w ciemnym hypogeum obracali te drewniane kołowroty ręcznie, wciągając ciężkie klatki zawierające wygłodniałe drapieżniki lub uzbrojonych gladiatorów bezpośrednio na poziom areny. System mechaniczny pozwalał na wysoce choreograficzne widowiska. Zamiast wchodzić przez standardowe drzwi, dzikie zwierzęta i wojownicy nagle pojawiali się na arenie przez zapadnie w drewnianej podłodze. Nagłe, nieoczekiwane pojawienie się lwów lub lampartów spod ziemi miało za zadanie zaskoczyć zarówno gladiatorów, jak i widzów, zapewniając publiczności rozrywkę dzięki teatralnej, szybkiej akcji.

Dennis G. Jarvis · CC BY-SA 2.0