Cathédrale Notre-Dame de ChartresAudioprzewodnik

Witamy w katedrze Notre-Dame w Chartres. Patrząc na tę masywną fasadę zachodnią, widzisz efekt niezwykle szybkiego jak na średniowiecze projektu budowlanego. Po niszczycielskim pożarze w 1194 roku budowę głównego korpusu tej gotyckiej budowli ukończono w zaledwie 26 lat. Ta szybkość nadała katedrze rzadką jedność architektoniczną. Ciężki, trwały kamień użyty do budowy ścian to tzw. kamień z Berchères, wydobywany w pobliskim kamieniołomie, co tłumaczy dzisiejszy zwietrzały, srebrzystoszary wygląd fasady. Choć kamień jest wiekowy, przetrwanie budynku do czasów współczesnych zawdzięczamy amerykańskiemu pułkownikowi Welbornowi Griffithowi Jr. W sierpniu 1944 roku, podczas wyzwalania Francji, aliancka artyleria otrzymała rozkaz zniszczenia katedry, ponieważ obawiano się, że w wieżach ukrywają się niemieccy snajperzy. Griffith powątpiewał w to i osobiście wszedł do budynku, aby go przeszukać. Zadzwonił w dzwony katedry i pomachał flagą, dając sygnał, że jest pusta, skutecznie odwołując ostrzał i ratując to arcydzieło dla przyszłych pokoleń. Tragicznie, zginął w akcji jeszcze tego samego dnia w pobliskim mieście.

Patrick from Compiègne, France · CC BY-SA 2.0

Zwróć uwagę na uderzającą różnicę między dwiema wieżami sięgającymi chmur. Wieża Północna, po lewej stronie, ma 113 metrów wysokości i jest doskonałym przykładem stylu gotyku płomienistego. Ta iglica była w rzeczywistości znacznie późniejszym dodatkiem do fasady, odbudowanym na początku XVI wieku po tym, jak uderzenie pioruna spaliło oryginalną drewnianą wieżę pokrytą ołowiem. Architekt, Jean de Beauce, zaprojektował nową konstrukcję z intensywną energią wertykalną i złożonymi, koronkowymi rzeźbami w kamieniu, które tworzą wrażenie lekkości mimo ciężkiego materiału. Ta dekoracyjna złożoność ostro kontrastuje ze znacznie prostszą wieżą obok. Wewnątrz tego kompleksu wieżowego znajduje się XVI-wieczny dzwon zegarowy znany jako 'Pierre Savyet'. Misterne szczyty, pinakle i ażurowe galerie iglicy miały kierować wzrok ku górze, symbolizując przejście od sfery ziemskiej do niebios. Pozostaje ona jednym z ostatnich większych dodatków do zewnętrza katedry, zanim renesans zmienił gusta architektoniczne w całej Europie.

Photo: Ludvig14 · CC BY-SA 4.0

Na prawo od swojego ozdobnego sąsiada stoi Wieża Południowa, która osiąga wysokość 105 metrów. Ta wieża to arcydzieło wcześniejszego stylu romańskiego, datowane na lata 40. XII wieku. Jej forma to prosta, niezdobiona kamienna piramida, charakteryzująca się solidnymi powierzchniami oraz poczuciem ogromnej stabilności i ciężaru. W przeciwieństwie do większości katedry, którą widzisz dzisiaj, ta wieża przetrwała katastrofalny pożar z 1194 roku, który zrównał z ziemią resztę starej romańskiej budowli. Ponieważ nie została zniszczona, stanowi istotne ogniwo łączące z projektem wcześniejszego budynku. Brak zdobień na jej powierzchniach podkreśla czyste linie i geometryczną czystość. Oglądane obok Wieży Północnej, obie wieże tworzą słynną asymetryczną fasadę, która opowiada historię wieków ewoluującej mody architektonicznej oraz odporności społeczności, która odbudowała się wokół niej. Ta wieża była uważana za tak doskonałą w swoich proporcjach, że przez pokolenia wpływała na projekt wież kościelnych w całym regionie.

Photo: Johan Allard · CC BY-SA 4.0

U podstawy wież znajduje się Portal Królewski, powstały około 1145 roku. To wejście jest jedną z niewielu części oryginalnej romańskiej katedry, która przetrwała wielki pożar i jest uważana za szczytowe osiągnięcie europejskiej rzeźby XII wieku. Portal podzielony jest na trzy odrębne wejścia, zaprojektowane tak, aby czytać je razem jako narrację teologiczną. Lewy portal przedstawia Wniebowstąpienie Chrystusa do nieba, prawy portal ukazuje jego Wcielenie, czyli narodziny w świecie ludzkim, a środkowy łuk pokazuje Chrystusa w Majestacie u końca czasów. W całej katedrze znajduje się około 3500 rzeźbionych postaci, a wiele z najważniejszych i najwcześniejszych przykładów znajduje się właśnie tutaj. Te rzeźby wyznaczyły główny zwrot w historii sztuki, odchodząc od bardziej płaskich i abstrakcyjnych stylów przeszłości w stronę postaci, które wydawały się bardziej trójwymiarowe i ludzkie. Mimo swojego wieku, postacie zachowują niezwykłą ilość detali, od wyrazistych twarzy starców po misterne wzory na ich szatach.

Photo: Zairon · CC BY-SA 4.0

Przyjrzyj się uważnie środkowemu łukowi, czyli tympanonowi nad środkowymi drzwiami. Scena ta przedstawia Chrystusa w Majestacie, powracającego u końca dni, aby sądzić świat. Ukazany jest siedzący na tronie, otoczony mandorlą—migdałowatą aureolą, która oznacza boskość. Otaczają go cztery 'żywe stworzenia', które tradycja wiąże z czterema Ewangelistami, autorami Ewangelii. Możesz zidentyfikować skrzydlatego człowieka reprezentującego Mateusza, orła dla Jana, wołu dla Łukasza i lwa dla Marka. Układ ten był standardowym wzorem ikonograficznym w sztuce średniowiecznej, ale wykonanie tutaj, w Chartres, jest wyjątkowe. Choć postacie wciąż posiadają pewne sztywne, surowe cechy spotykane we wcześniejszych dziełach romańskich, wykazują nowy poziom ludzkiego wyrazu i godności. Zauważ, jak postacie zdają się wyłaniać z kamienia, co pokazuje, że artyści zaczynali eksperymentować z głębszym rzeźbieniem i bardziej naturalistycznymi formami. Poniżej głównej sceny przedstawiono dwunastu apostołów, którzy służą jako fundamentalne wsparcie dla niebiańskiej wizji powyżej nich.

Photo: Zairon · CC BY-SA 4.0

Po obu stronach wejść znajdują się niezwykłe posągi kolumnowe, przedstawiające królów, królowe i proroków ze Starego Testamentu. Słyną one z niezwykle wydłużonych, pionowych sylwetek, które zaprojektowano tak, aby odzwierciedlały kształt kolumn architektonicznych, do których są przymocowane. To połączenie rzeźby i architektury sugeruje, że te biblijne postacie stanowią zarówno duchowy, jak i fizyczny fundament budynku kościoła. Proszę zwrócić uwagę na ich twarze; mają one pogodne, zdystansowane wyrazy, które miały przekazywać poczucie niebiańskiego spokoju, a nie ludzkich emocji. Poziom detali w ich strojach jest niezwykły – kamień wyrzeźbiono tak, by przypominał delikatną, plisowaną tkaninę i misterne zdobienia. Postacie te pełnią rolę przodków Chrystusa, łącząc starożytne historie Starego Testamentu z nową erą chrześcijańską, którą reprezentują same drzwi. Sposób, w jaki draperie układają się w sztywne, rytmiczne linie, jest znakiem rozpoznawczym przejścia do stylu gotyckiego, w którym artyści starali się zrównoważyć symbolikę z rosnącym zainteresowaniem tym, jak prawdziwe tkaniny i ciała zachowują się w przestrzeni.

Urban · Public domain

W centrum nawy znajduje się okrągły wzór z czarno-białego kamienia wkomponowany w posadzkę. To labirynt, jeden z najsłynniejszych i najlepiej zachowanych przykładów z okresu średniowiecza. W czasach, gdy fizyczna podróż do Jerozolimy była dla wielu niebezpieczna lub niemożliwa, przejście tą ścieżką służyło jako symboliczna pielgrzymka. Ścieżka ma około 261 metrów długości i wije się przez jedenaście koncentrycznych kręgów, prowadząc ostatecznie do centralnej rozety. Historycznie niektórzy pielgrzymi pokonywali całą trasę na kolanach jako akt pokuty lub pobożności. W przeciwieństwie do typowego labiryntu, tutaj nie ma ślepych zaułków ani sztuczek; istnieje tylko jedna droga prowadząca do środka i z powrotem. Ten projekt reprezentuje długą, krętą drogę ludzkiej duszy ku duchowemu spełnieniu. Przez większość tygodnia labirynt jest zasłonięty krzesłami ustawionymi na czas nabożeństw, ale zazwyczaj jest odsłaniany w piątki, aby współcześni pielgrzymi i zwiedzający mogli doświadczyć przejścia tą starożytną ścieżką. Pozostaje on potężnym łącznikiem ze średniowiecznym życiem duchowym, które niegdyś wypełniało tę ogromną kamienną przestrzeń.

Photo: Maksim · CC BY-SA 3.0

Proszę skierować uwagę w górę, na sufit nawy, który wznosi się na wysokość 37,5 metra. Przy szerokości 16,4 metra jest to jedna z najszerszych naw we Francji, co tworzy ogromne poczucie przestrzeni wewnętrznej. Ta harmonia jest dziełem anonimowego architekta, często nazywanego 'Mistrzem z Chartres', który ustanowił te przełomowe proporcje. Jedną z cech definiujących tę przestrzeń jest światło – a raczej jego brak. Wnętrze celowo utrzymywano w pewnym mroku; był to wybór projektowy mający na celu sprawienie, by kolorowe światło z witraży jarzyło się z maksymalną intensywnością na tle kamiennych ścian. Sam sufit podtrzymywany jest przez sklepienia krzyżowo-żebrowe, co było inżynieryjną innowacją pozwalającą na skierowanie ciężaru dachu w konkretne punkty, zamiast wypychania go na zewnątrz wzdłuż całej długości ściany. Umożliwiło to stworzenie ogromnych okien, które definiują charakter katedry. Gdy stoją Państwo w tym miejscu, połączenie strzelistej wysokości i przefiltrowanego, kolorowego światła ma sprawiać wrażenie przestrzeni oddzielonej od zwykłego świata zewnętrznego.

Julien Chatelain from Paris, France · CC BY-SA 2.0

http://www.wikidata.org/.well-known/genid/2987f26909c2d84f48ea7a4fecec7c99 · 16th century · clear glass

Chartres jest domem dla jednej z najbardziej kompletnych kolekcji oryginalnych średniowiecznych witraży na świecie. Łącznie znajduje się tu 176 okien, zajmujących ponad 2600 metrów kwadratowych. Większość tego, co Państwo widzą, to oryginalne dzieła z XII i XIII wieku, co jest niezwykle rzadkie. Szkło przetrwało wieki zamętu, w tym ikonoklazm rewolucji francuskiej i ciężkie bombardowania obu wojen światowych. Podczas tych konfliktów szkło było mozolnie usuwane szybka po szybce i przechowywane w głębokich skarbcach lub w wiejskich lokalizacjach dla bezpieczeństwa. Ta konserwacja pozwala nam oglądać kolory niemal dokładnie tak, jak widzieli je średniowieczni zwiedzający. Okna nie były tylko dekoracją; miały być czytane jak książki. W epoce, gdy większość populacji była niepiśmienna, te żywe panele opowiadały historie z Biblii, żywoty świętych, a nawet historię lokalnych cechów, które je ufundowały. Okna przekształciły wnętrze katedry w jarzącą się klasę światła i koloru, która zmieniała się w ciągu dnia wraz z ruchem słońca.

Michelet-密是力 (talk) · Public domain

Podczas gdy główny korpus katedry został szybko zbudowany w XIII wieku, rozbudowa trwała przez setki lat. Kaplica Vendôme została wzniesiona w latach 1417–1420, co czyni ją znacznie późniejszym dodatkiem w stylu gotyku płomienistego. Jeśli przyjrzą się Państwo witrażom w tej kaplicy, zauważą Państwo znaczący kontrast z wcześniejszymi średniowiecznymi oknami. Szkło z XV wieku wykorzystuje inne techniki, takie jak bejca srebrna, która pozwoliła artystom malować na szkle z większą precyzją i szczegółowością. Paleta barw jest tu również znacznie jaśniejsza, z większą ilością przezroczystego szkła i jasnych tonów w porównaniu do gęstego, nasyconego 'błękitu z Chartres' i głębokich czerwieni wcześniejszych, XIII-wiecznych okien. Ta zmiana odzwierciedla przesunięcie w guście architektonicznym w stronę jaśniejszych wnętrz oraz bardziej realistycznych, malarskich przedstawień w szkle. Kaplica pokazuje, jak katedra funkcjonowała jako żywy budynek, w którym każda epoka pozostawiała swój ślad poprzez nowe style dekoracji i konstrukcji, szanując jednocześnie oryginalne gotyckie ramy, które ją otaczają.

Photo: Le Passant · CC BY-SA 4.0