Knidos Audioprzewodnik po polsku

Witamy w Knidos, greckim mieście, które wzbogaciło się dzięki morzu. Leżało ono na półwyspie Datça, na południowym brzegu dzisiejszej zatoki Gökova w południowo-zachodniej Turcji. Wraz z Halikarnasem, Kos i trzema miastami Rodos należało do Doryckiego Heksapolis, ligi sześciu doryckich miast. Jego położenie sprzyjało handlowi, a mieszkańcy Knidos stali się tak zamożni, że wysyłali własne kolonie na wyspę Lipara oraz do miasta nad Adriatykiem. Miasto zbudowano częściowo na stałym lądzie, a częściowo na wyspie Triopion; pomiędzy nimi znajdowały się dwa porty. Ten większy, południowy, to szeroki niebieski basen widoczny w tym miejscu, gdzie statki handlowe cumowały pod wzgórzami. Znaczna część historii tego miasta, od jego teatrów po słynny posąg, wiąże się ze statkami i pieniędzmi, które przynosiły.

Photo: Thérèse Gaigé · CC BY-SA 3.0

Port nie stanowił sam w sobie wystarczającego schronienia dla statków. Starożytni budowniczowie zamknęli zatokę dwoma solidnie wzniesionymi molami – długimi falochronami sięgającymi w głąb morza. Zbudowano je tak, aby statki mogły bezpiecznie cumować bez względu na wiatr. Zadziwiające jest to, jak duża ich część przetrwała: w znacznej mierze są one wciąż kompletne, co jest rzadkim przykładem przetrwania starożytnych konstrukcji portowych. Niska kamienna linia biegnąca w głąb wody to ich dzieło, zachowujące ten sam łuk, jaki widzieli kapitanowie statków handlowych dwa tysiące lat temu.

Vadim Indeikin · CC BY-SA 3.0

Knidos miało dwa teatry, a ten jest mniejszym z nich. Mieścił około pięciu tysięcy widzów i znajdował się blisko portu handlowego, a jego rzędy siedzeń wykuto w zboczu wzgórza. Z górnych rzędów widzowie patrzyli prosto przez scenę na statki w zatoce, więc spektakle odbywały się na tle samego portu. To tutaj gromadziło się miasto na przedstawienia i spotkania publiczne. Drugi teatr, znajdujący się na akropolu, był znacznie większy i posiadał około dwudziestu tysięcy miejsc. Nie przetrwał, ponieważ jego kamienie i marmury zostały wywiezione statkami w XIX wieku. Ten, położony nad wodą, jest tym, co pozostało z życia publicznego Knidos.

Annahme der Existenz · CC BY-SA 2.0

Teatr funkcjonował dzięki takim przejściom jak to. Wysoki łuk z surowych kamiennych bloków prowadzi do sklepionego korytarza, przez który tłumy wchodziły i wychodziły. Pięć tysięcy widzów nie mogłoby wspinać się tą samą drogą, dlatego greckie teatry tej wielkości były poprzecinane łukowymi wejściami, które dzieliły widownię i prowadziły każdą sekcję do jej własnych rzędów. Łuk, który Państwo tutaj widzą, jest jednym z zachowanych wejść do tego systemu; jego kamienie wprawdzie runęły, ale łuk wciąż się trzyma. Daje on rzadką okazję do przyjrzenia się z bliska temu, jak budowla była składana, blok po bloku, aby umożliwić przemieszczanie się całego miasta przez zbocze wzgórza.

Photo: Thérèse Gaigé · CC BY-SA 3.0

Knidos zostało zaprojektowane na planie siatki, czyli układzie urbanistycznym kojarzonym z architektem Hippodamosem. Siedem stromych ulic biegło z północy na południe, przecinając zbocze w linii prostej, a ze względu na ukształtowanie terenu wiele z nich zbudowano częściowo w formie schodów. Ta ulica nazywała się Ulica Portowa, ponieważ zaczynała się przy małym porcie wojennym. Jej pierwsze siedemdziesiąt pięć metrów zostało odkopanych w latach 2000–2006. Wzdłuż wschodniej strony archeolodzy odkryli rząd siedmiu kwadratowych pomieszczeń, których podłogi wznosiły się o około pół metra jedno po drugim, stopniując się w górę zbocza zgodnie z nachyleniem ulicy. Na podstawie ich układu i położenia przy drodze, badacze zinterpretowali je jako rząd sklepów, prawdopodobnie zbudowanych jako część planu siatki z IV wieku p.n.e. Ulica handlowa, prowadząca od wody prosto do serca miasta.

Vadim Indeikin · CC BY-SA 3.0

Ta długa kolumnada z marmurowymi kolumnami to stoa w Knidos, a jej architektem był najbardziej znany ze wszystkich mieszkańców Knidos, Sostratus. Zbudował ją w trzecim wieku przed naszą erą, była to hala o długości stu trzynastu metrów i szerokości szesnastu. Wewnątrz małe pomieszczenia o wymiarach około pięciu na cztery metry otwierały się na południe w stronę placu przed nimi, jedno po drugim. Wykopy ratownicze trwają tu od 1996 roku i obecnie odsłonięto około dwie trzecie budynku. Sostratus zdobył znacznie większą sławę gdzie indziej: był budowniczym wielkiego Farosu w Aleksandrii, latarni morskiej zaliczanej do siedmiu cudów starożytnego świata. Zatem człowiek, który oświetlił port w Egipcie, rzemiosła nauczył się w takim miasteczku portowym jak to.

Vadim Indeikin · CC BY-SA 3.0

Rozrzucone po tym tarasie leżą pozostałości świątyni zwanej Różową Świątynią ze względu na szaroróżowy wapień, z którego została zbudowana. Stała na prostokątnym podium w porządku doryckim, jako perypter o sześciu na trzynaście kolumn, na bazie o wymiarach około dwudziestu trzech na trzynaście i pół metra. Jej dokładna data powstania jest dyskutowana, a wiek drugi przed naszą erą jest jedną z wysuwanych hipotez. Nawet jej bóstwo jest niepewne. Znaleziona tutaj baza posągu z wczesnego okresu rzymskiego nosi inskrypcję wspominającą o poświęceniu Apollowi Karneiosowi i na tej podstawie uważa się, że świątynia należała głównie do niego. Jednak to przypisanie opiera się na tej jednej późniejszej inskrypcji, więc budowla zachowuje swoje tajemnice. Archeologia często tak się kończy: piękna świątynia i jedna linijka tekstu, która ma wymienić jej właściciela.

Photo: Thérèse Gaigé · CC BY-SA 3.0

We wczesnym okresie bizantyjskim na tym tarasie wzniesiono kościół, całkiem możliwe, że używając w jego murach bloków ze starej świątyni. Kolorowe posadzki mozaikowe z tutejszych kościołów można oglądać do dziś. Zmiana budowli oznaczała zmianę wiary, ale nie upadek w pustkę. Knidos było nadal sporym miastem, z powszechnymi chrześcijańskimi grobowcami w okolicy i wieloma budynkami w stylu bizantyjskim wśród ruin. Jego biskupi podróżowali na wielkie sobory kościelne, w tym do Chalcedonu w 451 roku. W 458 roku biskupi Karii, prowincji, do której należało Knidos, napisali wspólnie do cesarza po zamordowaniu patriarchy Aleksandrii. Dopiero później miasto powoli podupadło.

Vadim Indeikin · CC BY-SA 3.0

Najlepsze miejsce w całym mieście należało do Afrodyty. Jej świątynia stała na tarasie nad miastem, w miejscu dominującym jednocześnie nad obydwoma portami, i została wzniesiona na planie koła o średnicy siedemnastu metrów. Ta okrągłość sama w sobie czyniła ją niezwykłą; greckie świątynie są zazwyczaj prostokątne. Posąg bogini stał w jej centrum, a wszystkie drzwi świątyni otwierały się w jej stronę, tak że gość wchodzący do środka widział ją w świetle drzwi. Do dzisiaj przetrwały jedynie okrągłe fundamenty, ten widoczny tu kamienny krąg. W swoich czasach sanktuarium to przyciągało podróżnych z całego basenu Morza Śródziemnego.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Praxiteles · 300 BCE · marble

Rzeźbiarz Praksyteles wykonał dwa posągi Afrodyty, jeden ubrany w szaty, a drugi nagi, i pozwolił swoim klientom dokonać wyboru. Mieszkańcy Kos spojrzeli na nagą figurę i odrzucili ją; zamiast niej kupili figurę ubraną. Mieszkańcy Knidos wzięli tę śmiałą, co zmieniło historię sztuki. Uznaje się ją za pierwszy kobiecy akt naturalnej wielkości w sztuce greckiej, który uczynił z ich miasta cel podróży. Podróżni przepływali morze specjalnie po to, aby ją zobaczyć, gdy stała w swojej okrągłej świątyni nad dwoma portami. Oryginał uległ zniszczeniu, ale zachowały się kopie z okresu rzymskiego, a najbardziej wierna z nich znajduje się w Muzeach Watykańskich. Przedstawiona tutaj postać to jedna z tych kopii, znajdująca się obecnie w Palazzo Altemps w Rzymie, wykonana wieki po Praksytelesie przez rzeźbiarzy, którzy najwyraźniej nie mogli pozwolić, aby ten wizerunek zginął. To, co starożytni przypływali tu oglądać, można spotkać w marmurze.

Copy of Praxiteles; restorer: Ippolito Buzzi (Italian, 1562–1634) · Public domain