Didyma Audioprzewodnik po polsku

Witamy w Didymie, wielkim sanktuarium Apollina na terytorium Miletu, na wybrzeżu Morza Egejskiego w dzisiejszej Turcji. Przez wieki było to jedno ze słynnych miejsc w greckim świecie, gdzie zasięgano porady boga. Świątynia, która dominuje w tym miejscu, jest hellenistyczna, zaplanowana po tym, jak Aleksander Wielki wyzwolił Milet spod panowania Persów w 334 roku przed naszą erą. Milezyjczycy postanowili zbudować jedną z największych świątyń, jakie kiedykolwiek powstały. Nigdy w pełni nie osiągnęli tego celu, ale stworzyli świątynię o planie niepodobnym do żadnego innego. Jej platforma wznosi się siedmioma stopniami. Podstawa ta mierzy prawie sześćdziesiąt na sto dwadzieścia metrów. Tylko dwie greckie świątynie były większe: Herajon na Samos i Artemizjon w Efezie. Witruwiusz odnotował tradycję, według której architektami byli Pajoniusz z Efezu i Dafnis z Miletu. Pajoniusz pracował również przy wielkiej świątyni Artemidy w Efezie. Cały budynek był otoczony podwójnym rzędem kolumn jońskich. Każda część planu odpowiadała wymogom rytualnym, więc sama architektura kształtowała każdą wizytę u boga.

Bernard Gagnon · CC BY-SA 3.0

Twarz ze skrzydłami przy skroniach spogląda z upadłego bloku marmuru, jej włosy to masa rzeźbionych loków, przez które biegnie długa rysa. Jest to jedna z kolosalnych głów Meduzy, które wieńczyły fryz świątyni, umieszczona nad architrawami zewnętrznej kolumnady. W greckiej tradycji taką twarz nazywa się gorgoneionem. Mówiono, że spojrzenie Meduzy zamieniało w kamień każdego, kto je napotkał. Budowniczowie umieszczali jej wizerunek na świątyniach i bramach, aby ta sama moc odpędzała zło, zanim zdoła przeniknąć do środka. Tutaj koncepcję tę przeniesiono na ogromną skalę, a głowy są raczej monumentalne niż będące jedynie ozdobą. Rzeźba wciąż cicho oddziałuje na każdego, kto przechodzi obok.

Photo: Dagmar Hollmann · CC BY-SA 3.0

Drzwi świątyni zazwyczaj prowadzą do wnętrza. Te nie prowadzą donikąd. Hala wejściowa, pronaos, została zbudowana z trzema rzędami po cztery kolumny, więc zwiedzający podchodził przez coś na kształt kamiennego gaju. W zwykłej świątyni daleki koniec otwierałby się na pomieszczenie boga. Tutaj te drzwi zastąpiono pustą ścianą. Próg pod nimi znajduje się półtora metra nad posadzką pronaosu, zbyt wysoko, by go przekroczyć. Całe wejście ma czternaście metrów wysokości, a mimo to nikt przez nie nie przechodzi. Wysoko w ścianie znajduje się jeden duży otwór. Przez niego zwiedzający mógł dostrzec jedynie górną część małej świątyni stojącej na dziedzińcu po drugiej stronie. Architektura została zaprojektowana tak, aby zatrzymać ludzi przy drzwiach i pokazać im tylko tyle, do czego nie mogli dotrzeć.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Ta baza kolumny nigdy nie otrzymała swojego ostatecznego kształtu. Prace nad nią zostały przerwane w trakcie procesu. Taka jest historia całej świątyni. Budowa trwała, z przerwami, przez ponad sześćset lat i budowla nigdy nie została ukończona. Główna część została wykończona około 100 roku przed naszą erą, a potem Milet kontynuował wznoszenie kolumn otaczającej kolumnady. Dach nigdy nie został w całości wykończony, a świątyni brakowało frontonów, rzeźbionych szczytów na obu końcach. Nic innego w greckiej architekturze nie przypomina tej świątyni. Ponieważ tak wiele pozostało do zrobienia, budynek stanowi podręcznik każdego etapu wznoszenia świątyni. Szlak niedokończonych elementów biegnie od kamieniołomów w Zatoce Latmijskiej, dzisiejszym Bafa Gölü, do tamtejszych portów, wzdłuż drogi do sanktuarium, aż w końcu do jego wnętrza.

Mark Landon · CC BY 4.0

Wielkie drzwi tej świątyni nigdy nie miały służyć do przechodzenia. Dlatego budowniczowie ukryli prawdziwe wejście wewnątrz samych ścian. Dwa długie, wąskie, pochylone tunele prowadzą w dół z pronaosu, przebite przez całą grubość murów. Zwiedzający opuszczał jasną salę publiczną i wkraczał do kamiennych korytarzy, które zwężają się wraz z obniżaniem poziomu. Droga jest ciemna, ciasna i pochyła, to powolne zejście do ukrytego świata boga. Na dole tunele otwierają się na dziedziniec wewnętrzny. Samo przejście stanowiło próg: każdy, kto wchodził, robił to, pozostawiając za sobą światło dzienne.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Za tunelami otwiera się dziedziniec, który inskrypcje nazywają sekos, a czasami adytonem. Jest on otwarty na niebo, a jednocześnie odcięty od świata murami o wysokości dwudziestu pięciu metrów. Tu znajdowało się źródło wyroczni i święte drzewo laurowe, a obok nich mała świątynia z posągiem kultowym. Kapłanka, siedząca nad źródłem, wypowiadała swoje przepowiednie, a rodzina kapłańska nadawała im sens. Byli to Branchidzi, którzy twierdzili, że wywodzą się od Branchosa, ukochanego Apollina. W 494 r. p.n.e., po przegranej przez Greków bitwie morskiej pod Lade, Persowie pod wodzą króla Dariusza spalili sanktuarium. Głosi legenda, że wtedy źródło wyroczni przestało płynąć. Branchidzi oddali skarby i pomaszerowali na terytorium Persji, zabierając ze sobą całą tradycję wyroczni.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Ukryty dziedziniec boga nie został pozostawiony jako surowy kamień. Jego wewnętrzne ściany zostały przegubowo połączone pilastrami, płaskimi kolumnami wbudowanymi w mur. Ich kapitele zdobią gryfy, mityczne stworzenia o ciele lwa oraz głowie i skrzydłach orła, splecione z kwiatami. Ten rzeźbiony kapitel pochodzi z II wieku p.n.e., a jego ornamentyka roślinna jest wciąż ostra po dwóch tysiącach lat. Wzdłuż pilastrów biegł długi fryz z gryfami, dekorujący cały obwód sekosu. Z poziomu ziemi, daleko w dole, ornament tworzył ciągłą wstęgę wokół zamkniętego świata boga.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

W sercu dziedzińca stała świątynia wewnątrz świątyni. Jest to naiskos, mała jońska budowla, której fundamenty mają nieco ponad osiem metrów szerokości. Od jednego końca do drugiego mają około czternastu metrów. Został zbudowany około 300 r. p.n.e., a starożytni pisarze chwalili wyjątkową jakość jego zdobień. Wewnątrz własnej małej sali stał brązowy posąg kultowy Apollina, tradycyjnie przypisywany Kanachosowi z Sykionu z VI wieku p.n.e. Persowie wywieźli ten posąg do Ekbatany, gdy spalili sanktuarium. Seleukos I Nikator sprowadził go z powrotem z Persji, niemal dokładnie w czasie, gdy wznoszono naiskos. Wizerunek stał się na tyle sławny, że pojawił się na monetach rzymskiego Miletu. A sama wyrocznia odżyła. Kallistenes, nadworny historyk Aleksandra, donosił, że źródło zaczęło znów płynąć, gdy Aleksander przejeżdżał przez Egipt w 331 r. p.n.e. Święte źródło znajdowało się we wschodniej połowie dziedzińca, gdzie jego pozostałości odnaleziono później pod wczesnobizantyjskim kościołem.

Carole Raddato · CC BY-SA 2.0

W połowie wysokości wewnętrznej strony świątyni, monumentalne schody pną się pomiędzy dwoma otworami tuneli do trzech wejść. Za nimi znajduje się sala, której dach wspierały dwie kolumny ustawione na centralnej osi. Sala otwierała się na wschód, wychodząc na wielki portal, przez który nikt nie mógł przejść. Obok drzwi stały dwie półkolumny porządku korynckiego, z bogato rzeźbionymi kapitelami. Te kapitele przetrwały w nienaruszonym stanie do czasów współczesnych i zostały zniszczone podczas pierwszej wojny światowej. Do czego faktycznie służyła ta sala, nikt nie był w stanie ustalić.

Gargarapalvin · CC BY 4.0

Po bokach sali, od północy i południa, dwie klatki schodowe wznoszą się przez mur do dachu świątyni. Inskrypcje nazywają je labyrinthoi, labirynty, prawdopodobnie od ich sufitów, które są wyrzeźbione w motyw meandra wijącego się jak przejścia labiryntu. Do czego budowniczym potrzebna była droga na dach, wciąż pozostaje niejasne. Ściany w pobliżu kryją jeszcze większą niespodziankę. Wewnętrzne powierzchnie dziedzińca zostały pozostawione niewygładzone, a w 1979 roku uczony Lothar Haselberger zauważył na nich drobne linie wydrapane w kamieniu. Okazały się one rysunkami konstrukcyjnymi samych hellenistycznych budowniczych, pierwszymi znanymi starożytnymi planami. Na północnej ścianie znajduje się szkic kolumny świątynnej, narysowany w pełnej skali. Na zachodniej ścianie wyryto instrukcje dotyczące przyczółka małej świątyni. Rysunki obejmują co najmniej dwie świątynie, Apollina i Artemidy. Jedna zagadka pozostaje: narysowany przyczółek jest szerszy niż budynek, do którego wydaje się pasować, i nie wyjaśniono jeszcze, czy był przeznaczony dla naiskosu.

Mark Landon · CC BY 4.0