Priene Audioprzewodnik po polsku

Kiedyś stało tu greckie miasto o nazwie Priene, będące członkiem Związku Jońskiego. Około 350 roku p.n.e. zostało odbudowane od podstaw na stromych zboczach góry Mykale. Plan wyszedł od Mauzolosa, karyjskiego satrapy imperium perskiego, który chciał mieć miasto wzorcowe z całorocznym głębokowodnym portem. Budowa już się rozpoczęła, gdy Macedończycy zdobyli ten region, a Aleksander Wielki osobiście przejął projekt. On i Mauzolos chcieli, aby Priene było miastem wzorcowym dla świata greckiego. Miasto pozostało małe, liczące być może od czterech do pięciu tysięcy mieszkańców, i nigdy nie miało większego znaczenia politycznego. Większość miasta została zbudowana z marmuru wydobywanego na samej Mykale, z drewnem na dachy i podłogi. Te ciężkie mury hellenistyczne i wybrukowana droga za nimi były drzwiami wejściowymi miasta.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Priene zostało zbudowane z myślą o chodzeniu pod górę. Jego sześć głównych ulic biegnie ze wschodu na zachód, każda ma około sześciu metrów szerokości, a węższe zaułki przecinają je pod kątem prostym. Nawierzchnie wybrukowano kamieniem z kamieniołomów samej góry. Woda pochodziła ze źródeł i strumieni na Mykale, doprowadzana akweduktem do cystern, a następnie przesyłana rurami lub kanałami dalej do domów i fontann. System kanałów odprowadzał wodę z całej pochyłej siatki ulic. Zarówno zaopatrzenie w wodę, jak i kanalizację można tu wciąż odnaleźć w terenie. Poza kamiennym obszarem teren opada ku szerokiej, płaskiej równinie, która obecnie jest szachownicą pól uprawnych.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Nie każdy bóg czczony w Priene był Grekiem. Wśród świątyń miasta archeolodzy odkryli Sanktuarium Bogów Egipskich – Izydy, Serapisa i Anubisa. Kulty te powędrowały na zachód z Egiptu wraz ze zrastaniem się świata hellenistycznego, a miasta greckie przyjmowały je obok własnego dawnego kultu. Mieszkaniec Priene mógł więc czcić Atenę na wysokim tarasie, składać ofiary Demeter, a także modlić się do egipskiej bogini w tym samym mieście. Tutejszy okręg kultowy to otwarta platforma z bloków kamiennych i zawalonego muru, skromniejsza niż wielkie marmurowe świątynie. Jest to najjaśniejszy znak tego, jak kosmopolityczne stało się to małe jońskie miasteczko.

Christopher de Lisle · CC BY-SA 4.0

Ten kopiec składa się z ziemi wydobytej z Priene. Theodor Wiegand prowadził wykopaliska w mieście w latach 1895–1899 na rzecz Muzeum Berlińskiego, a urobek usypano tutaj, tworząc Hałdę Wieganda. Obecnie jest to jeden z najlepszych punktów widokowych na dolinę. I to dolina jest tu najważniejsza. Rzeka Meander niesie osad w dół swojej doliny i zrzuca go u ujścia, przez co linia brzegowa stale przesuwała się na zachód. Priene zaczynało jako port z dwoma przystaniami nad morzem. Badania geoarcheologiczne sugerują, że miasto straciło otwarte połączenie z morzem około I wieku p.n.e. Jego kupcy prawdopodobnie przeprowadzili się do Miletu wcześniej niż większość mieszkańców. Do 300 roku n.e. cała Zatoka Miletu, z wyjątkiem jeziora Bafa, zamuliła się. Miasto portowe znalazło się wiele kilometrów od wody.

Photo: Rigorius · CC BY-SA 4.0

Asklepius był greckim bogiem medycyny, a sanktuaria ku jego czci przyciągały chorych z całego świata greckiego. Priene miało własny święty okręg położony tuż na wschód od agory. Pozostałości tego okręgu są dziś surowe i zniszczone, to bloki szarego kamienia ułożone w stosy pośród sosen. W swoim czasie Sanktuarium Asklepiosa należało do dzielnicy religijnej miasta, jednej z czterech dzielnic, które zwiedzający mógłby wyróżnić w planie miasta.

Photo: Rigorius · CC BY-SA 4.0

Ten obszar sprawia niemal wiejskie wrażenie, stanowiąc rozproszenie murów na cichym tarasie z rozległym widokiem. Jest to wskazówka, jak funkcjonował plan Priene. Miasto zostało wzniesione na tarasach wyciętych w stoku, a wielkie zabytki zajęły najlepsze z nich: świątynię Ateny w Prienie wysoko po zachodniej stronie, teatr, agorę oraz buleuterion. Mniejsze sanktuaria zajęły tarasy pozostałe między nimi. Skromny obszar taki jak ten zachował jednak swój ołtarz i miejsce w życiu religijnym siatki ulic. Plan przypisał każdemu tarasowi określone przeznaczenie, sakralne, obywatelskie bądź mieszkalne.

Christopher de Lisle · CC BY-SA 4.0

Priene rządziło się jako demokracja, a ten budynek mieścił część jego władzy wykonawczej. Oficjalną głową państwa był prytan, wybierany okresowo wraz z bardziej wyspecjalizowanymi urzędnikami. On i jego koledzy prowadzili stąd bieżące sprawy miasta. Budynek stał na północ od agory, obok buleuterionu, tworząc okręg polityczny spośród czterech okręgów miasta. Wewnątrz w Prytanejonie znajdowało się prawdopodobnie święte palenisko miasta, symboliczne centrum życia obywatelskiego. Wszystkie dekrety w Priene wydawano w imieniu ludu Priene, a tutejsi urzędnicy wykonywali to, co ten lud postanowił.

Photo: O.Mustafin · CC0

Codzienna praca legislacyjna należała do bule, czyli rady miejskiej, która zbierała się właśnie tutaj. Sala ma formę małego teatru, ze stromymi rzędami kamiennych siedzeń wznoszącymi się wokół centralnego ołtarza; niegdyś posiadała również drewniany dach. Jest uważana za jedną z najlepiej zachowanych sal posiedzeń rady w świecie hellenistycznym. Mechanizm działania był prostszy niż w Atenach, których populacja była znacznie większa, ale zasada pozostawała ta sama: wybrana rada wykonująca codzienną pracę rządzenia.

Photo: Rigorius · CC BY-SA 4.0

W centrum buleuterionu stoi ten rzeźbiony marmurowy ołtarz, który wyjaśnia, jak zaczynały się tutejsze spotkania. W greckiej praktyce obywatelskiej obrady rozpoczynano w ramach rytuału religijnego, składając ofiarę bogom przed rozpoczęciem debaty. Zwietrzałe boki ołtarza wciąż noszą wyrzeźbione postacie i pasy ornamentów, choć czas stępił szczegóły. Tak więc polityka i religia dzieliły tę samą podłogę. Radni zajmowali miejsca na rzędach wokół niego, a pierwszym aktem każdej sesji był akt czci przy tym bloku kamienia.

Ken and Nyetta · CC BY 2.0

Rada obradująca na tych rzędach siedzeń zajmowała się bieżącymi sprawami, ale najważniejsze decyzje należały do szerszego gremium. Zgromadzenie obywateli zbierało się okresowo w Priene, aby rozstrzygać o ważnych kwestiach przedkładanych pod obrady. Nie każdy miał w nim udział. Na wsi mieszkali pedieis, czyli mieszkańcy równin, którzy nie byli obywatelami Priene. Ich prawa własności i obowiązki podatkowe określało prawo, ale nie mieli oni głosu w tej sali. Być może są oni spuścizną czasów, gdy Priene znajdowało się w dolinie, zanim miasto przeniosło się na to górskie zbocze.

Photo: Rabe! · CC BY-SA 4.0