Efez Audioprzewodnik po polsku

Starożytny Efez był greckim miastem na wybrzeżu Jonii, na terenie dzisiejszej Turcji, niedaleko miasta Selçuk. Attyccy i jońscy koloniści założyli go w dziesiątym wieku przed naszą erą w miejscu Apasy, stolicy królestwa Arzawy z epoki brązu. Przystąpił do Związku Jońskiego, zrzeszającego dwanaście greckich miast, a w roku stu dwudziestym dziewiątym przed naszą erą dostał się pod kontrolę rzymską. Później wyrósł na jedno z największych miast rzymskiej Azji Mniejszej. Do piętnastego wieku stał całkowicie opuszczony. To, co oglądają Państwo dzisiaj, czyni go jednym z najlepiej zachowanych miast klasycznych basenu Morza Śródziemnego, z marmurowymi ulicami, luksusowymi domami, wczesnochrześcijańskimi stanowiskami i teatrem mieszczącym około dwudziestu czterech tysięcy ludzi. Tutejsze ruiny należą do rozległego kompleksu term i gimnazjum z drugiego wieku naszej ery, wzniesionego w pobliżu Bramy Magnezyjskiej przy wschodnim wejściu do miasta. Przybywający tu dawniej podróżni zażywali kąpieli, ćwiczyli i uczyli się przed wejściem, ponieważ w czasach rzymskich gimnazjum było szkołą. Ruiny ciągną się w dół zbocza od tej górnej bramy, a ich łuki wciąż wznoszą się nad porośniętym zaroślami wzgórzem.

José Luiz · CC BY-SA 3.0

Widzą Państwo przed sobą te ceglane łuki i sklepienia, które należały do term przy Agorze Państwowej, znanych dzisiaj jako Termy Variusa, służących centrum obywatelskiemu Efezu. Rzymskie termy były arcydziełami inżynierii. Piec opalany drewnem przesyłał gorące gazy przez pustą przestrzeń pod podłogami, co stanowiło system zwany rzymskim ogrzewaniem podłogowym, a ciepło unosiło się do znajdujących się wyżej pomieszczeń. Kąpiący się przechodzili z pomieszczeń zimnych do ciepłych, a stamtąd do gorących i z powrotem. Warstwowe ceglane łuki utrzymywały ciężkie podłogi i sklepienia nad tymi kanałami grzewczymi. Kąpiel była codzienną rutyną obywatelską, a dla urzędników i administratorów pracujących wokół agory były to ich termy. Widoczne tu łuki stanowią szkielet tego mechanizmu, pozbawiony podłóg.

José Luiz · CC BY-SA 3.0

W roku dwudziestym siódmym przed naszą erą cesarz August uczynił Efez stolicą prowincji Azji prokonsularnej, odbierając ten zaszczyt Pergamonowi. Miasto stało się siedzibą namiestnika zachodniej Azji Mniejszej. Geograf Strabon pisał, że Efez ustępował znaczeniem i wielkością jedynie Rzymowi. Proszę spojrzeć na ten szeroki, otwarty plac otoczony halami kolumnowymi – to tu zasiadała owa władza. Prowadzono tu administrację prowincjonalną, czczono kult cesarza, a sądy prowadziły swoje procesy w zasięgu wzroku tych portyków. Miasto rządziło się również samo poprzez własną radę, która zbierała się niedaleko w małym, zadaszonym teatrze.

Daniel VILLAFRUELA. · CC BY-SA 3.0

Zauważą Państwo, że rzeźbione głowy byków należą do Bazyliki Stoa, portyku wzdłuż północnej strony Agory Państwowej. Każda głowica nosi wyrzeźbioną głowę byka, nad którą zwijają się woluty głowicy jońskiej. Uformowanie ciężkiego bloku kamienia w rogi, uszy i pysk wymagało prawdziwych umiejętności, które poświęcono ozdobie architektonicznej. W cesarskim programie budowlanym nawet kolumny podtrzymujące chodnik były ozdobione jak rzeźby.

Klaus Walter · CC BY-SA 3.0 de

Sama Bazylika Stoa była zadaszonym portykiem o długości około stu sześćdziesięciu metrów. Jej podwójny rząd kolumn tworzył szeroką, zacienioną halę, w której obywatele mogli załatwiać interesy z dala od słońca i deszczu. Budowle takie jak ta nie powstawały wyłącznie z budżetów publicznych. Zamożni Efezanie opłacali monumentalną architekturę jako dar dla miasta, a w zamian ich nazwiska trafiały na kamień. Pod rządami rzymskiego pokoju ta rywalizacja w szczodrości zamieniła Efez w marmurowe miasto. Głowice z motywem głów byków, które widzieli Państwo przed chwilą, należały do najwspanialszych ozdób portyku.

Photo: Rita1234 · CC BY-SA 3.0

Widzą Państwo ten mały zadaszony teatr, który Publius Vedius Antoninus wraz z żoną zbudował około 150 roku naszej ery. Mogło w nim zasiąść około tysiąca pięciuset ludzi na dwudziestu dwóch stopniowanych rzędach wokół półkolistego parteru, z wejściami po obu stronach. Senat miasta, boule, spotykał się tutaj, a w tej samej sali odbywały się koncerty i recytacje poezji. Władza i kultura dzieliły jeden budynek, a górną galerię zdobiły kolumny z czerwonego granitu. Wielki Teatr miasta mieścił znacznie więcej tysięcy osób, ale ten był przeznaczony dla całej ludności. Sprawy rady wymagały sali, a nie areny.

Photo: Mykenik~commonswiki · Public domain

Mogą Państwo zobaczyć dwie wysokie kolumny wznoszące się ponownie ponad ruinami Prytanejonu, ratusza Efezu. W środku płonęło święte palenisko Hestii, bogini ogniska domowego, a płomień nie mógł nigdy zgasnąć. Dopóki płonął, samo miasto uważano za żywe. Prytaneis, urzędnicy zajmujący się codziennymi sprawami miasta, odpowiadali za podtrzymywanie ognia. Główny urzędnik budynku działał niemal jak burmistrz, a jego pierwszym obowiązkiem był ten płomień. Posągi bogów i cesarzy wypełniały salę, a wielkie marmurowe posągi Artemidy, znajdujące się obecnie w muzeum w Efezie, zostały znalezione właśnie tutaj. W przyległych budynkach mieszczono oficjalnych gości miasta.

M. Steskal · CC BY-SA 3.0

Patrzą Państwo na pomnik, który upamiętniał Gajusza Memmiusza, wnuka dyktatora Sulli, a poprzez niego rzymskie przejęcie Efezu. Miasto znalazło się pod kontrolą rzymską w 129 roku przed naszą erą. W 88 roku przed naszą erą Efez powitał wojska Mitrydatesa, króla Pontu, gdy ten wypędzał Rzymian z prowincji. Z Efezu Mitrydates nakazał zabicie obywateli rzymskich w całej Azji; zginęło około osiemdziesięciu tysięcy osób, a posągi rzymskich mieszkańców również zniszczono. Kiedy Sulla pokonał Mitrydatesa w 86 roku przed naszą erą, Efez powrócił pod rządy rzymskie pod warunkiem uiszczenia ogromnej kontrybucji oraz wieloletnich zaległych podatków. Pomnik w tym miejscu sławił rodzinę, która opowiedziała się za ponownym podbojem, i reklamował to powiązanie każdemu przechodniowi.

Ratomir Wilkowski RODZIMOWIERCA.PL · CC BY 3.0

Widzą Państwo skrzydlatą kobietę, która mknie naprzód w wykutym marmurze, z wieńcem w jednej ręce i gałązką palmową w drugiej. To Nike, bogini zwycięstwa. Relief ten nigdy nie był wolnostojącym posągiem; służył jako narożny wspornik na Bramie Herkulesa, a jego kształt przycięto tak, aby pasował tam, gdzie zetknęły się dwa bloki. Nawet konstrukcyjny wspornik na bramie miejskiej mógł nosić wizerunek zwycięstwa.

Ray Swi-hymn from Sijhih-Taipei, Taiwan · CC BY-SA 2.0

Widzą Państwo dwie kolumny z wykutym wizerunkiem Herkulesa ubranego w skórę lwa nemejskiego, które stoją naprzeciwko siebie po obu stronach Ulicy Kuretów. Pomiędzy nimi brama z czwartego wieku, którą podtrzymywały, zwężała przejście. O to właśnie chodziło: pojazdy kołowe nie mogły się przecisnąć, więc dalsza część ulicy stała się dostępna wyłącznie dla pieszych. Górne miasto wokół Agory Państwowej było zarezerwowane dla osób poruszających się pieszo, a ta brama wyznaczała tę granicę. Herkules, bohater siły, stał na straży po obu stronach.

Ray Swi-hymn from Sijhih-Taipei, Taiwan · CC BY-SA 2.0