Efeze Audiogids in het Nederlands

Het oude Efeze was een Griekse stad aan de kust van Ionië, in het tegenwoordige Turkije bij de stad Selçuk. Attische en Ionische kolonisten stichtten de stad in de tiende eeuw voor Christus, op de plek van Apasa, een hoofdstad van het koninkrijk Arzawa uit de Bronstijd. Het trad toe tot de Ionische Bond, een verbond van twaalf Griekse steden, en kwam in 129 voor Christus onder Romeins bestuur. Later groeide het uit tot een van de grootste steden van Romeins Klein-Azië. In de vijftiende eeuw stond het volledig verlaten. Wat is overgebleven maakt het een van de best bewaarde klassieke steden van het Middellandse Zeegebied, met marmeren straten, luxe huizen, vroegchristelijke terreinen en een theater dat plaats bood aan ongeveer vierentwintigduizend mensen. De ruïnes hier behoren tot een uitgestrekt badhuis-gymnasiumcomplex uit de tweede eeuw na Christus, opgericht bij de Magnesische Poort aan de oostelijke ingang van de stad. Aankomende reizigers baden, sporten en studeerden hier voordat ze naar binnen gingen, omdat het gymnasium in de Romeinse tijd de school was. De ruïnes lopen vanaf deze bovenste poort heuvelafwaarts, en hun bogen steken nog steeds boven de met struikgewas begroeide heuvel uit.

José Luiz · CC BY-SA 3.0

Deze bakstenen bogen en gewelven behoorden tot het badhuis bij de Staatsagora, dat tegenwoordig bekendstaat als het Badhuis van Varius, en dat ten dienste stond van het centrum van Efeze. Romeinse badhuizen waren staaltjes van vernuft. Een houtoven stuurde hete gassen door de lege ruimte onder de vloeren, een systeem dat het hypocaustum wordt genoemd, en de warmte steeg op naar de daarboven gelegen kamers. Badgasten gingen van koude kamers naar warme kamers en naar de hete kamers, en weer terug. De gelaagde bakstenen bogen droegen de zware vloeren en gewelven over die verwarmingskanalen heen. Baden was een dagelijkse routine voor de burgers, en voor de ambtenaren en bestuurders die rond de agora werkten, was dit hun badhuis. De bogen die hier te zien zijn, vormen het skelet van die machine, ontdaan van haar vloeren.

José Luiz · CC BY-SA 3.0

In 27 voor Christus maakte keizer Augustus Efeze tot de hoofdstad van de provincie proconsulair Asia, waarmee hij die eer wegnam bij Pergamum. De stad werd de zetel van de gouverneur van westelijk Klein-Azië. De geograaf Strabo schreef dat Efeze qua belang en omvang alleen door Rome werd overtroffen. Dit brede open plein, omringd door hallen met zuilen, was de plek waar die macht zetelde. Het provinciaal bestuur werd hier gevoerd, de keizercultus werd hier geëerd, en rechtbanken hielden hun rechtszaken binnen het zicht van deze stoa's. De stad bestuurde zichzelf ook, via haar eigen raad, die vlakbij bijeenkwam in een klein overdekt theater.

Daniel VILLAFRUELA. · CC BY-SA 3.0

De uitgehouwen stierenkoppen behoren tot de Basilica Stoa, de portico langs de noordkant van de Staatsagora. Elk kapiteel draagt een gebeeldhouwde stierenkop, met daarboven de voluten van een Ionisch kapiteel die omhoog krullen. Het verwerken van een zwaar blok steen tot hoorns, oren en snuit vereiste echte vaardigheid, en die werd besteed aan architectonische ornamenten. In het keizerlijke bouwprogramma werden zelfs de zuilen die een wandelgang droegen, als beeldhouwwerk vormgegeven.

Klaus Walter · CC BY-SA 3.0 de

De Basilica Stoa zelf was een overdekte portico van ongeveer honderdzestig meter lang. De dubbele rij zuilen vormde een brede, schaduwrijke hal waar burgers zaken konden doen beschut tegen zon en regen. Gebouwen zoals dit kwamen niet alleen voort uit openbare budgetten. Welgestelde Efeziërs betaalden voor monumentale architectuur als geschenk aan de stad, en hun namen kwamen daarvoor in de plaats op de steen te staan. Onder de Romeinse vrede veranderde die wedloop in vrijgevigheid Efeze in een marmeren stad. De stierenkopkapitelen die u zojuist heeft gezien, behoorden tot de fijnste ornamenten van de portico.

Photo: Rita1234 · CC BY-SA 3.0

Publius Vedius Antoninus en zijn vrouw bouwden dit kleine overdekte theater rond 150 na Christus. Er was plaats voor ongeveer vijftienhonderd mensen op tweeëntwintig treden rond een halfronde vloer, met aan beide kanten ingangen. De senaat van de stad, de boule, vergaderde hier, en in dezelfde ruimte vonden concerten en voordrachten van poëzie plaats. Bestuur en cultuur deelden één gebouw, en zuilen van rood graniet versierden de bovenste galerij. Het Groot Theater van de stad bood plaats aan vele duizenden mensen meer, maar dat was voor de hele bevolking. Voor de zaken van de raad was een zaal nodig, geen arena.

Photo: Mykenik~commonswiki · Public domain

Twee hoge zuilen verrijzen weer over de ruïnes van het Prytaneion van Efeze, het stadhuis van Efeze. Binnen brandde de heilige haard van Hestia, de godin van de haard, en het vuur mocht nooit doven. Zolang het brandde, werd de stad zelf als levend beschouwd. De prytaneis, de magistraten die de dagelijkse zaken van de stad behartigden, waren verantwoordelijk voor het brandend houden ervan. De hoogste ambtenaar van het gebouw trad op als een burgemeester, en zijn belangrijkste taak was dat vuur. Standbeelden van goden en keizers stonden in de hal, en de grote marmeren standbeelden van Artemis die zich nu in het museum van Efeze bevinden, zijn hier gevonden. In aanliggende gebouwen waren de officiële gasten van de stad ondergebracht.

M. Steskal · CC BY-SA 3.0

Dit monument eerde Gaius Memmius, kleinzoon van de dictator Sulla, en via hem de Romeinse overname van Efeze. De stad was in 129 voor Christus onder Romeins bestuur gekomen. In 88 voor Christus verwelkomde Efeze de troepen van Mithridates, koning van Pontus, toen hij de Romeinen uit de provincie verdreef. Vanuit Efeze beval Mithridates de moord op Romeinse burgers in heel Asia; ongeveer tachtigduizend mensen kwamen om, en standbeelden van Romeinse inwoners werden eveneens vernield. Toen Sulla Mithridates in 86 voor Christus versloeg, keerde Efeze terug onder Romeins bestuur na een zware boete en jaren aan achterstallige belastingen. Het monument op deze plek vierde de familie die stond voor de herovering, en toonde de band aan iedere voorbijganger.

Ratomir Wilkowski RODZIMOWIERCA.PL · CC BY 3.0

Een gevleugelde vrouw vliegt naar voren in uitgehouwen marmer, met een krans in de ene hand en een palmtak in de andere. Zij is Nike, de godin van de overwinning. Het reliëf was nooit een vrijstaand standbeeld; het diende als hoeksteun op de Herculespoort, waarbij de vorm zo was gesneden dat deze paste waar twee blokken elkaar ontmoetten. Zelfs een constructieve steun op een stadspoort kon de afbeelding van de overwinning dragen.

Ray Swi-hymn from Sijhih-Taipei, Taiwan · CC BY-SA 2.0

Twee pilaren met reliëfs van Hercules in de huid van de Nemeaanse leeuw staan tegenover elkaar aan weerszijden van de Curetenstraat. Daartussen versmalde de poort uit de vierde eeuw die ze ondersteunden de doorgang. Die vernauwing was precies de bedoeling: voertuigen op wielen konden er niet doorheen dringen, dus de straat daarachter werd een voetgangersgebied. De bovenstad rond de Staatsagora was gereserveerd voor mensen te voet, en deze poort trok de grens. Hercules, de held van de kracht, hield aan beide kanten de wacht.

Ray Swi-hymn from Sijhih-Taipei, Taiwan · CC BY-SA 2.0