Didyma Audiogids in het Nederlands

Welkom in Didyma, het grote heiligdom van Apollo in het gebied van Milete, aan de Egeïsche kust van het huidige Turkije. Eeuwenlang was dit een van de beroemde plaatsen in de Griekse wereld om het woord van de god te zoeken. De tempel die het terrein domineert is hellenistisch en werd gepland nadat Alexander de Grote Milete in 334 v.Chr. van de Perzen had bevrijd. De inwoners van Milete besloten een van de grootste tempels ooit te bouwen. Ze bereikten dat doel niet helemaal, maar ze creëerden wel een tempel met een ontwerp als geen ander. Het platform rijst op in zeven treden. Die basis meet bijna zestig bij honderdtwintig meter. Slechts twee Griekse tempels waren groter: het Heraion van Samos en het Artemision van Efeze. Vitruvius legde een traditie vast dat de architecten Paeonius van Efeze en Daphnis van Milete waren. Paeonius had ook gewerkt aan de grote Artemistempel in Efeze. Het hele gebouw was omgeven door een dubbele rij Ionische zuilen. Elk deel van het ontwerp volgde rituele vereisten, zodat de architectuur zelf elk bezoek aan de god vormgaf.

Bernard Gagnon · CC BY-SA 3.0

Een gezicht met vleugels bij de slapen staart vanuit een gevallen marmeren blok, het haar een massa gebeeldhouwde krullen, met een lange barst eroverheen. Dit is een van de kolossale Medusahoofden die het tempelfries bekroonden, geplaatst boven de architraven op de buitenste zuilengang. In de Griekse traditie wordt zo'n gezicht een gorgoneion genoemd. Van de blik van Medusa werd gezegd dat deze iedereen die hem ontmoette in steen veranderde. Bouwers plaatsten haar beeltenis op tempels en poorten zodat diezelfde kracht het kwaad zou afweren voordat het kon binnendringen. Hier werd het idee op enorme schaal uitgevoerd; de hoofden zijn monumentaal in plaats van louter ornament. Het beeldhouwwerk doet nog steeds stilletjes zijn werk op iedereen die voorbijkomt.

Photo: Dagmar Hollmann · CC BY-SA 3.0

Een tempeldeuropening leidt normaal gesproken naar binnen. Deze leidt nergens heen. De ingangshal, de Pronaos, werd gebouwd met drie rijen van vier zuilen, zodat een bezoeker via iets dat op een stenen bos leek naar binnen kwam. In een normale tempel zou het uiteinde uitkomen in de kamer van de god. Hier werd die deur vervangen door een blinde muur. De drempel eronder bevindt zich anderhalve meter boven de vloer van de Pronaos, te hoog om over te steken. De hele deuropening is veertien meter hoog en toch komt er niemand doorheen. Hoog in de muur zit een enkele grote opening. Door die opening kon een bezoeker slechts het bovenste deel zien van een kleine tempel die in de binnenplaats erachter stond. De architectuur was ontworpen om mensen bij de deur te stoppen en hen precies genoeg te laten zien van wat ze niet konden bereiken.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Deze zuilvoet heeft nooit zijn uiteindelijke vorm gekregen. Het werk eraan werd midden in het proces stopgezet. Dat is het verhaal van de hele tempel. De bouw ging, met onderbrekingen, meer dan zeshonderd jaar door en het gebouw werd nooit voltooid. Het hoofdgebouw was rond 100 v.Chr. af, en daarna bleef Milete zuilen van de omringende zuilengang oprichten. Het dak is nooit helemaal afgemaakt en de tempel miste zijn frontons, de gebeeldhouwde gevels aan beide uiteinden. Niets vergelijkbaars bestaat in de Griekse architectuur. Omdat er zoveel onvoltooid bleef, leest het gebouw als een handboek van elke fase van het bouwen van een tempel. Het spoor van onvoltooide stukken loopt vanaf de groeves bij de Golf van Latmos, het huidige Bafa Gölü, naar de havens daar, langs de weg naar het heiligdom, en uiteindelijk tot binnenin.

Mark Landon · CC BY 4.0

De grote deur van deze tempel was nooit bedoeld om doorheen te lopen. Daarom verborgen de bouwers de ware ingang in de muren zelf. Twee lange, nauwe, hellende tunnels leiden vanaf de Pronaos naar beneden, uitgehakt door de volledige dikte van het metselwerk. Een bezoeker verliet de lichte publieke hal en stapte stenen gangen in die smaller worden naarmate ze afdalen. De weg is donker, benauwd en hellend; een langzame afdaling in de verborgen wereld van de god. Onderaan komen de tunnels uit in het binnenhof. De doorgang zelf was de drempel: wie naar binnen ging, liet het daglicht achter zich.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Voorbij de tunnels opent zich de binnenplaats die in inscripties de sekos wordt genoemd, of soms het adyton. Deze is open naar de hemel, maar toch afgesloten van de wereld door muren van vijfentwintig meter hoog. Hier stonden de orakelbron en de heilige laurierboom, met daarnaast de kleine tempel van het cultusbeeld. De priesteres, gezeten boven de bron, deed haar uitspraken, en een priesterfamilie duidde deze. Dit waren de Branchiden, die afstamming opeisten van Branchus, de geliefde van Apollo. In 494 v.Chr., nadat de Grieken de zeeslag bij Lade hadden verloren, verbrandden de Perzen onder koning Darius het heiligdom. Het verhaal gaat dat de orakelbron daarna ophield te stromen. De Branchiden leverden de schatten over en trokken weg naar Perzisch grondgebied, waarbij ze de hele traditie van het orakel meenamen.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Het verborgen hof van de god werd niet als onbewerkt steen achtergelaten. De muren aan de binnenzijde waren geleed met pilasters, platte zuilen die in het metselwerk waren gebouwd. Hun kapitelen dragen griffioenen, de mythische wezens met het lichaam van een leeuw en het hoofd en de vleugels van een adelaar, verweven met bloemen. Dit gebeeldhouwde kapiteel dateert uit de tweede eeuw v.Chr., en het voluutwerk is na tweeduizend jaar nog steeds scherp. Tussen de pilasters door liep een lang fries van griffioenen dat de hele omtrek van de sekos versierde. Vanaf de grond ver beneden vormde het ornament een doorlopende band rond de omsloten wereld van de god.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

In het hart van het hof stond een tempel in de tempel. Dit is de naiskos, een klein Ionisch gebouw waarvan de fundamenten iets meer dan acht meter breed zijn. Van het ene uiteinde tot het andere meten ze ongeveer veertien meter. Het werd gebouwd rond 300 v.Chr., en antieke schrijvers prezen de uitzonderlijke kwaliteit van de ornamenten. In zijn eigen kleine ruimte stond het bronzen cultusbeeld van Apollo, traditioneel toegeschreven aan Canachus van Sicyon in de zesde eeuw v.Chr. De Perzen hadden dat beeld naar Ecbatana meegenomen toen ze het heiligdom verbrandden. Seleucus de Eerste Nicator bracht het terug uit Perzië, op vrijwel exact het moment dat de naiskos werd opgericht. Het beeld werd beroemd genoeg om te verschijnen op de munten van het Romeinse Milete. En het orakel zelf kwam weer tot leven. Callisthenes, een hofhistoricus van Alexander, meldde dat de bron weer begon te stromen toen Alexander in 331 v.Chr. door Egypte trok. De heilige bron lag in de oostelijke helft van het hof, waar de restanten ervan later werden gevonden onder een vroeg-Byzantijnse kerk.

Carole Raddato · CC BY-SA 2.0

Halverwege de binnenzijde van de tempel klimt een monumentale trap tussen de twee tunnelopeningen naar drie deuropeningen. Daarachter ligt een hal waarvan het dak werd gedragen door twee zuilen op de centrale as. De hal opende zich naar het oosten, gericht op het grote portaal waar niemand doorheen kon. Naast de deuren stonden twee halfzuilen van de Korinthische orde, waarvan de kapitelen rijk waren gebeeldhouwd. Die kapitelen overleefden in ongeschonden staat tot in de moderne tijd en werden verwoest tijdens de Eerste Wereldoorlog. Waar de hal daadwerkelijk voor werd gebruikt, heeft niemand kunnen vaststellen.

Gargarapalvin · CC BY 4.0

Aan weerszijden van de hal, in het noorden en zuiden, klimmen twee trappenhuizen door het metselwerk naar het tempeldak. De inscripties noemen ze labyrinthoi, labyrinten, vermoedelijk vanwege hun plafonds, die zijn gebeeldhouwd met een meanderpatroon dat zich kronkelt als de gangen van een doolhof. Wat de bouwers wilden met een opgang naar het dak is nog steeds onduidelijk. De muren in de buurt verbergen een grotere verrassing. De binnenzijden van het hof waren onafgewerkt gelaten, en in 1979 merkte de geleerde Lothar Haselberger fijne lijnen op die daarin waren gekrast. Het bleken bouwtekeningen van de Hellenistische bouwers zelf te zijn, de eerste bekende antieke blauwdrukken. Op de noordmuur bevindt zich een ontwerp van een tempelzuil, op ware grootte getekend. Op de westmuur zijn instructies gegraveerd voor het fronton van een kleine tempel. De tekeningen hebben betrekking op ten minste twee tempels, die van Apollo en die van Artemis. Eén raadsel blijft bestaan: het getekende fronton is breder dan het gebouw waar het op lijkt te passen, en of het voor de naiskos bedoeld was, is nog onopgelost.

Mark Landon · CC BY 4.0