Priëne Audiogids in het Nederlands

Hier stond ooit een Griekse stad genaamd Priëne, lid van de Ionische Bond. Rond 350 v.Chr. werd deze vanaf de grond opnieuw opgebouwd op de steile hellingen van de berg Mycale. Het plan was afkomstig van Mausolus, de Carische satraap van het Perzische Rijk, die een modelstad met een permanente diepwaterhaven wilde. De bouw was al begonnen toen de Macedoniërs de regio innamen en Alexander de Grote het project persoonlijk overnam. Hij en Mausolus wilden van Priëne een modelstad voor de Griekse wereld maken. De stad bleef klein, met wellicht vier- tot vijfduizend inwoners, en heeft nooit veel politieke betekenis gehad. Een groot deel van de stad werd gebouwd van marmer dat op Mycale zelf was gewonnen, met hout voor daken en vloeren. Deze zware hellenistische muren en de geplaveide weg daarachter vormden de voordeur van de stad.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Priëne was gebouwd om bergopwaarts te lopen. De zes hoofdstraten lopen oost-west, elk ongeveer zes meter breed, en smallere stegen kruisen deze in een rechte hoek. Het oppervlak was geplaveid met steen uit de groeven van de berg zelf. Water was afkomstig van bronnen en beken op Mycale, werd via een aquaduct naar cisternen vervoerd en vervolgens via leidingen of goten doorgeleid naar huizen en fonteinen. Een stelsel van goten voerde het water van het gehele hellende stratenplan af. Zowel de watervoorziening als het rioolstelsel zijn hier nog steeds in de grond te herkennen. Voorbij de stenen loopt het land af naar een brede, vlakke vlakte, die nu een dambordpatroon van akkers is.

Photo: Dosseman · CC BY-SA 4.0

Niet elke god die in Priëne werd aanbeden, was Grieks. Tussen de tempels van de stad legden archeologen een heiligdom bloot van de Egyptische goden Isis, Serapis en Anubis. Deze cultussen trokken vanuit Egypte naar het westen naarmate de hellenistische wereld meer met elkaar verbonden raakte, en Griekse steden namen ze op naast hun eigen oude erediensten. Een inwoner van Priëne kon dus Athena op het hoge terras vereren, offers brengen aan Demeter en in dezelfde stad ook bidden tot een Egyptische godin. Het heiligdom hier is een open platform van stenen blokken en gevallen metselwerk, nederiger dan de grote marmeren tempels. Het is het duidelijkste teken van hoe kosmopolitisch dit kleine Ionische stadje was geworden.

Christopher de Lisle · CC BY-SA 4.0

Deze heuvel bestaat uit aarde die uit Priëne is opgegraven. Theodor Wiegand groef de stad tussen 1895 en 1899 op voor het Berlijns Museum en het afval werd hier op een hoop gegooid. Het is nu toevallig een van de beste uitzichtpunten over de vallei. En de vallei is waar het om draait. De rivier de Meander voert sediment mee vanuit zijn vallei en zet dit af bij de monding, waardoor de kustlijn gestaag naar het westen opschoof. Priëne begon als een havenstad met twee havens aan zee. Geo-archeologisch onderzoek suggereert dat de open verbinding met de zee rond de eerste eeuw v.Chr. verloren ging. De kooplieden trokken waarschijnlijk al vóór de meeste bewoners naar Milete. Rond 300 n.Chr. was de gehele Baai van Milete, met uitzondering van het Bafameer, verzand. Een havenstad eindigde vele kilometers van het water verwijderd.

Photo: Rigorius · CC BY-SA 4.0

Asclepius was de Griekse god van de geneeskunde en heiligdommen ter zijner ere trokken zieken uit de gehele Griekse wereld aan. Priëne had er een eigen heilig gebied net ten oosten van de agora. De resten van het heiligdom zijn tegenwoordig ruw en kapot, blokken grijze steen op een hoop tussen de dennenbomen. In zijn tijd behoorde het heiligdom van Asclepius tot het religieuze district van de stad, een van de vier districten die een bezoeker in het stratenplan van de stad kon onderscheiden.

Photo: Rigorius · CC BY-SA 4.0

Dit terrein voelt bijna landelijk aan, een verspreiding van metselwerk op een rustig terras met een weids uitzicht. Dat is een aanwijzing voor hoe de opzet van Priëne werkte. De stad was gebouwd op terrassen die in de helling waren uitgehouwen, en de grote monumenten namen de beste daarvan in beslag: de Tempel van Athena hoog aan de westkant, het theater, de agora, het Bouleuterion. Kleinere heiligdommen vestigden zich op de terrassen die daartussen overbleven. Een bescheiden terrein als dit behield nog steeds zijn altaar en zijn plaats in het religieuze leven van het grid. Het plan wees aan elk terras een doel toe, heilig, burgerlijk of voor bewoning.

Christopher de Lisle · CC BY-SA 4.0

Priëne werd bestuurd als een democratie en dit gebouw huisvestte een deel van de uitvoerende macht. Het officiële staatshoofd was een prytaan, die periodiek werd gekozen samen met meer gespecialiseerde magistraten. Hij en zijn collega's voerden vanaf hier de dagelijkse zaken van de stad uit. Het gebouw stond ten noorden van de agora, naast het Bouleuterion, en vormde het politieke district van de vier districten van de stad. Binnenin bevond zich in het Prytaneion waarschijnlijk de heilige haard van de stad, het symbolische centrum van het burgerleven. Alle decreten in Priëne werden uitgevaardigd in naam van het volk van Priëne, en de ambtenaren hier voerden uit wat dat volk besloot.

Photo: O.Mustafin · CC0

Het dagelijkse wetgevende werk was in handen van de boule, de stadsraad, die hier vergaderde. De ruimte heeft de vorm van een klein theater, met steile rijen stenen zitplaatsen die oprijzen rondom een centraal altaar, en had ooit een houten dak. Het wordt gerekend tot de best bewaarde raadszalen van de Hellenistische wereld. Het mechanisme was eenvoudiger dan dat van Athene, waarvan de bevolking veel groter was, maar het principe was hetzelfde: een gekozen raad die het dagelijkse werk van het bestuur verrichtte.

Photo: Rigorius · CC BY-SA 4.0

In het midden van het Bouleuterion staat dit gebeeldhouwde marmeren altaar, en het verklaart hoe de vergaderingen hier begonnen. In de Griekse burgerpraktijk begonnen zaken onder religieus ritueel, met een offer aan de goden voordat het debat kon beginnen. De verweerde zijkanten van het altaar dragen nog steeds gebeeldhouwde figuren en decoratieve banden, hoewel de tijd de details heeft verzacht. Politiek en religie deelden dus dezelfde vloer. De raadsleden namen plaats op de zitrijen van het Bouleuterion eromheen, en de eerste handeling van elke zitting was een daad van aanbidding bij dit blok steen.

Ken and Nyetta · CC BY 2.0

De raad die op deze zitrijen plaatsnam, handelde de dagelijkse zaken af, maar grote besluiten werden voorgelegd aan een breder orgaan. Een volksvergadering van burgers kwam periodiek bijeen in Priëne om te oordelen over de grote vraagstukken die haar werden voorgelegd. Niet iedereen deelde daarin. Op het platteland woonden de pedieis, de vlaktebewoners, die geen Priëniërs waren. Hun eigendomsrechten en belastingplichten waren wettelijk vastgelegd, maar zij hadden geen stem in deze zaal. Zij zijn vermoedelijk een erfenis uit de tijd dat Priëne in de vallei lag, voordat de stad naar deze berghelling verhuisde.

Photo: Rabe! · CC BY-SA 4.0